| |
MUZYKA
Instrukcja
Episkopatu Polski o muzyce liturgicznej po Soborze Watykańskim II
- (8 II 1979)
Wstęp
1. Wydane dnia 15 września 1962 r. "Dyrektywy Episkopatu
w związku z Instrukcją św. Kongregacji Obrzędów o muzyce sakralnej
i Liturgii" jako dokument przedsoborowy wymagały przepracowania
w duchu soborowej Konstytucji o Świętej Liturgii (KL) oraz posoborowych
dokumentów Stolicy Apostolskiej, mianowicie: Instrukcji Musicam
Sacram z roku 1967 (MS) oraz Wprowadzenia Ogólnego do Mszału Rzymskiego
z 1975 r. (WOMR). Pracę te wykonała Podkomisja Komisji Liturgicznej
Episkopatu Polski ds. muzyki kościelnej, zestawiając w niniejszej
Instrukcji najważniejsze zasady dotyczące muzyki liturgicznej. Główną
podstawę opracowania norm zawartych w Instrukcji stanowią wspomniane
dokumenty Stolicy Apostolskiej obowiązujące w całym Kościele. Uwzględnione
jednak zostały także zwyczaje i tradycje polskie zatwierdzone przez
Stolicę Apostolską.
2. Instrukcja ma charakter normatywny i ogólny zajmując się
jedynie tymi problemami szczegółowymi, które stały się obecnie aktualne.
Inne przypadki należy rozpatrywać, uwzględniając normy ogólne. Sprawy
trudniejsze należy przedkładać do rozstrzygnięcia Diecezjalnej Komisji
Muzyki Kościelnej względnie Podkomisji ds. Muzyki Kościelnej przy
Komisji Episkopatu ds. Liturgii.
I. Normy
ogólne
3. Muzyką
liturgiczną nazywamy tę muzykę, która może być używana przy sprawowaniu
kultu Bożego. Zgodnie z treścią Instrukcji Musicam Sacram powinna
się ona odznaczać charakterem sakralnym oraz doskonałością formy
(MS nr 4a).
Celem Muzyki Liturgicznej jest "chwała Boża i uświęcenie wiernych"
(KL nr 112), tak wykonawców jak i pozostałych uczestników liturgii.
Do Muzyki liturgicznej zaliczamy: śpiew jednogłosowy (chorał gregoriański
i śpiew ludowy, śpiew wielogłosowy (polifonia dawna i nowsza) oraz
muzykę instrumentalną (MS nr 4b).
4. Muzyka a zwłaszcza śpiew, jest nie tylko ozdobą uroczystej
liturgii, ale jest jej integralną częścią, Dlatego należy pilnie
zabiegać o to, by czynności liturgiczne w miarę możliwości były
odprawiane ze śpiewem, uwzględniając równocześnie podział funkcji
między różne osoby (MS nr 5). Śpiew bowiem sprzyja zjednoczeniu
zgromadzonych i otwiera ich dusze na tajemnice roku liturgicznego
(WOMR nr 25). Dlatego też, jeżeli nie zachodzi uzasadniona przeszkoda,
części przeznaczone do śpiewu z założenia, powinny być rzeczywiście
śpiewane z uwzględnieniem rodzaju formy, których domaga się ich
charakter (MS nr 6).
5. Każda czynność liturgiczna powinna być uprzednio starannie
przygotowana pod względem duszpasterskim i muzycznym (MS nr 5).
Odpowiedzialnym za to jest przede wszystkim duszpasterz kościoła
oraz jego współpracownicy, a zwłaszcza organista, kantor oraz prowadzący
zespoły śpiewacze.
6. Do uroczystości z trudniejszymi melodiami należy wybierać
osoby bieglejsze w śpiewie, a nie kierować się jedynie względem
na ich godność i urząd (MS nr 8).
7. Przy wyborze repertuaru muzycznego należy uwzględnić możliwości
wykonawców. Lepiej jest bowiem wykonać dobrze jakiś utwór prosty,
niż wykonywać źle rzeczy trudniejsze.
8. Repertuar utworów, czy to śpiewanych, czy wykonywanych
na instrumentach, musi zgadzać się z myślą przewodnią dnia liturgicznego
lub przynajmniej zgadzać się z okresem liturgicznym, jak również
odpowiadać treściowo danej czynności liturgicznej (MS nr 32).
9. Ponieważ liturgia jest dziełem całego Ludu Bożego. dlatego
podczas jej sprawowania należy mieć na względzie dobro duchowe wszystkich
zgromadzonych niż poszczególnych jednostek (WOMR nr 313). Ten wzgląd
należy mieć zawsze na uwadze przy włączaniu w ramy liturgii odpowiednich
śpiewów.
10. Wszystkie śpiewy przeznaczone do użytku liturgicznego
mają mieć aprobatę Konferencji Episkopatu Polski, albo przynajmniej
Władzy Diecezjalnej. Nie wolno w liturgii wykonywać utworów o charakterze
świeckim.
II.
Liturgia Mszy Świętej
11.
Przy sprawowaniu Eucharystii z udziałem wiernych, zwłaszcza w niedziele
i święta; należy o ile to możliwe nawet kilka razy w tym samym dniu
odprawić Mszę św. ze śpiewem (MS nr 27). W związku z tym tak należy
ułożyć godziny sprawowania liturgii, aby w każdej Mszy św. był czas
na wykonywanie śpiewów. "Nie jest jednak rzeczą konieczną zawsze
śpiewać wszystkie teksty przeznaczone w zasadzie do śpiewu"
(WOMR nr 19). Dobierając części, które mają być rzeczywiście śpiewane...
pierwszeństwo należy przyznać tym, które śpiewa kapłan i asystujący,
a lud na nie odpowiada, oraz wykonywanym wspólnie przez kapłana
i lud" (WOMR nr 19 i MS nr 7; 16).
12. Zamiast przepisanych w Graduale Romanum śpiewów procesyjnych
na wejście, przygotowanie darów i Komunię św. można stosować pieśni
zatwierdzone przez Konferencję Episkopatu Polski zawarte w "Śpiewniku
Mszalnym" lub w innych Śpiewnikach mających aprobatę Władz
Diecezjalnych zgodnie z postanowieniem Instrukcji Musicam Sacram
(MS nr 32).
13. Śpiewu stałych części Mszy św. a także psalmu responsoryjnego
i śpiewu przed Ewangelią, które stanowią integralną cześć liturgii
słowa (WOMR nr 36), nie wolno zastępować pieśniami nawet mającymi
Imprimatur władzy kościelnej:
14. Ponieważ Modlitwa eucharystyczna stanowi kulminacyjny
moment Mszy św. dlatego nie wolno podczas niej wykonywać jakiejkolwiek
muzyki (WOMR nr 54). Jedynie celebrans może wykonać śpiewem niektóre
części samej Modlitwy eucharystycznej (prefacja, słowa konsekracji
i in.).
15. Zabrania się wykonywania w ramach liturgii piosenek religijnych
których tekst często nie jest w ogóle religijny, a muzyka z reguły
posiada charakter świecki.
16. We wszystkich kościołach w Polsce należy wprowadzać śpiewy
zalecone przez Konferencję Episkopatu Polski, np. Mszę Pielgrzymów.
Przyczyni się to bowiem do czynniejszego udziału wiernych w uroczystościach
ogólnopolskich lub międzydiecezjalnych.
17. Ponieważ "śpiew gregoriański Kościół uznaje za własny
śpiew liturgii rzymskiej, dlatego w czynnościach liturgicznych powinien
on zajmować pierwsze miejsce wśród innych równorzędnych rodzajów
śpiewu" (KL nr 116).
Zgodnie z zaleceniem Konstytucji o świętej liturgii wierni powinni
umieć śpiewać po łacinie niektóre części Mszy św. ze względu na
celebrację w tym języku w grupach międzynarodowych (KL nr 54). Zestaw
takich śpiewów zawiera wydany w Rzymie, z okazji Roku Świętego,
śpiewnik Jubilate Deo.
18. Podczas liturgii Mszy św. zaleca się wykonywane polifonii
dawnej i nowszej w języku łacińskim i polskim, tak jednak, by nie
wyłączać wiernych całkowicie z udziału w śpiewie. Muzykę wielogłosową,
szczególnie dawnych mistrzów, Kościół zawsze uważał za nieoceniony
skarbiec i dobro kultury.
19. Na organach i innych instrumentach wolno akompaniować
do śpiewu przez cały rok liturgiczny. Wyłączone są od tego jedynie
śpiewy solowe celebransa i diakona, np. prefacja, Ewangelia itp.
Natomiast solowa gra na instrumentach zabroniona jest od zakończenia
śpiewu hymnu Chwała na wysokości Bogu we Mszy Wieczerzy Pańskiej
do zakończenia tego hymnu we Mszy Wigilii Paschalnej.
20. Podczas liturgii nie wolno wykonywać muzyki mającej charakter
wyraźnie świecki np. jazzu, big-beatu itp. Muzyka ta nie jest zgodna
z duchem i powagą liturgii, nie sprzyja jej refleksyjnemu przeżywaniu,
a ponadto często wyłącza całe zgromadzenie wiernych od udziału w
śpiewie.
Poza liturgią można urządzać specjalne nabożeństwa gromadzące młodych
ludzi uprawiających ten rodzaj muzyki. Duszpasterze mają obowiązek
tak kierować tymi nabożeństwami, by miały one charakter religijny
i by zawsze z nich płynęło dobro duchowe uczestników.
III.
Liturgia Godzin
21.
Zgodnie ze wskazaniami Konstytucji o świętej liturgii zaleca się
usilnie tym, którzy odprawiają brewiarz w chórze lub wspólnie, by
go śpiewali (MS nr 37). Śpiewane powinny być w niedziele i święta
ważniejsze godziny, zwłaszcza Jutrznia (Laudes matutinae) i Nieszpory.
Zalecenie to dotyczy przede wszystkim domów zakonnych i seminariów
duchownych.
22. Należy utrzymać, a gdzie zaniedbano, przywrócić zwyczaj
śpiewania Nieszporów parafialnych w niedziele i święta, chyba że
w poszczególnych okresach urządza się w ich miejsce inne nabożeństwa,
np. Gorzkie Żale. Nieszpory powinny być odmawiane według nowego
porządku przepisanego w Liturgii Godzin. Części śpiewane można wykonywać
według melodii miejscowych.
IV.
Sakramenty, sakramentalia i nabożeństwa
23.
Sakramenty i sakramentalia mające szczególne znaczenie w życiu całej
wspólnoty parafialnej, np. chrzest, bierzmowanie, święcenia kapłańskie,
małżeństwo, konsekracja kościoła lub ołtarza, pogrzeb itp., o ile
to możliwe, powinny być sprawowane ze śpiewem (MS nr 43). Śpiewy
znajdują się w odpowiednich księgach liturgicznych.
24. "Należy pilnie wystrzegać się, by pod pozorem podnoszenia
okazałości nie wprowadzać do obrzędów czegoś czysto świeckiego albo
niezgodnego z kultem Bożym" (MS nr 43). Jeżeli okoliczności
za tym przemawiają, można przed lub po zakończeniu obrzędów liturgicznych
wykonywać solową muzykę wokalną lub instrumentalną, byleby odpowiadała
ona duchowi muzyki kościelnej.
25. "Należy przez śpiew nadać bardziej uroczysty charakter
tym obrzędom, które liturgia w ciągu całego roku kościelnego specjalnie
uwydatnia. A już wyjątkowo podniośle powinny być odprawiane obrzędy
Wielkiego Tygodnia i Bożego Ciała (MS nr 44).
26. Szczególnie troskliwie należy pielęgnować te nabożeństwa,
które tradycyjnie odprawiają się ze śpiewem, np. Gorzkie Żale, Godzinki,
nabożeństwa majowe, różańcowe i inne.
W nowych formach nabożeństw, np. nabożeństwach słowa Bożego, duszpasterze
winni przestrzegać norm ogólnych o muzyce kościelnej (zob. nr 9
i 10).
27. Ponieważ muzyka religijna jest w wysokim stopniu skutecznym
środkiem dla ożywienia pobożności wiernych, dlatego w nabożeństwach
odprawianych poza liturgią można wykorzystać te utwory muzyczne,
które utraciły już wprawdzie miejsce w liturgii, ale ze względu
na swoją wartość artystyczną i duszpasterską nie powinny popaść
w zapomnienie. Jedną z form takich nabożeństw mogą być godziny lub
koncerty muzyki religijnej .
V.
Instrumenty muzyczne
28.
"W Kościele łacińskim należy mieć w wielkim poszanowaniu organy
piszczałkowe jako tradycyjny instrument muzyczny, którego brzmienie
dodaje ceremoniom kościelnym majestatu, a umysły wiernych pod nosi
do Boga i spraw niebieskich" (KL nr 120). Akompaniament organowy
podtrzymuje śpiew, ułatwia udział w czynnościach liturgicznych i
przyczynia się do głębszego zjednoczenia wiernych (MS nr 64).
Organy powinno znajdować się we wszystkich kościołach w Polsce.
Tzw. organy elektronowe dopuszcza się do użytku jako instrument
tymczasowy, Natomiast tam, gdzie ze względu na brak miejsca nie
da się zbudować organów piszczałkowych, można je instalować zamiast
fisharmonium.
29. Poza organami wolno używać w liturgii innych instrumentów
z wyjątkiem tych, które są zbyt hałaśliwe lub wprost przeznaczone
do wykonywania współczesnej muzyki rozrywkowej. Wyłącza się z użytku
liturgicznego, zgodnie z tradycją, takie instrumenty, jak fortepian,
akordeon, mandolina, gitara elektryczna, perkusja, wibrafon itp.
30. Muzyka w czasie sprawowania czynności liturgiczych winna
być wykonywana "na żywo", dlatego nie wolno zastępować
śpiewu zgromadzonych lub gry na instrumentach muzyką odtwarzaną
za pomocą aparatów, np. magnetofonu, adapteru, radia itp. Nic nie
stoi na przeszkodzie, by poza liturgią odtwarzać niekiedy muzykę
religijną z płyt czy taśm, aby w tego rodzaju audycjach udostępnić
wiernym arcydzieła muzycznej twórczości religijnej dla wytworzenia
odpowiedniego nastroju lub też celem wyrabiania w nich dobrego smaku
muzycznego.
VI.
Wychowanie muzyczne
31.
Należy dokładać wszelkich starań, aby uzyskać możliwie wszechstronne
wychowanie muzyczne duchowieństwa. Dlatego poleca się :
a) W Seminariach Duchownych
diecezjalnych i zakonnych w całej rozciągłości wprowadzić w życie
program nauczania muzyki kościelnej w Seminariach Duchownych w Polsce,
uchwalony przez Sekcję Muzyki Kościelnej na Kongresie Teologów Polskich
w Lublinie w dniach 21-23 września 1971 r. (Tekst w Ruchu Biblijnym
i Liturgicznym, 1972, n. 5 s. 257 nn).
b) Dokształcać w tej dziedzinie
kapłanów już pracujących w duszpasterstwie w poseminaryjnych kursach
dla duchowieństwa.
c) Zatroszczyć się o odpowiednie
nauczanie Muzyki Kościelnej w nowicjatach zakonnych męskich i żeńskich.
d) Zatroszczyć się w szczególny
sposób o tę, by chorał gregoriański znalazł więcej miejsca niż dotąd
w liturgii Seminariów Duchownych, domów zakonnych, podczas rekolekcji
i zjazdów duchowieństwa, w kościołach katedralnych, zwłaszcza w
ramach odprawianej tam liturgii w języku łacińskim, a także w większych
kościołach.
Minimun repertuaru gregoriańskiego zawiera mały śpiewnik Jubilate
Deo wydany w Rzymie, 14 kwietnia 1974 r., z okazji Roku Świętego
(por. nr 17).
32. Przedmiotem specjalnej troski winno być kształcenie organistów.
Na terenie diecezji powinno się zająć tą sprawą erygowane przez
ordynariusza studium organistowskie. Jego zadaniem jest nie tylko
kształcenie nowych organistów, ale i dokształcanie tych, którzy
już pracują w tym zawodzie.
33. Odpowiednie przygotowanie muzyczne, tak teoretyczne jak
i praktyczne, powinni otrzymać także katecheci zakonni i świeccy,
by mogli w swej pracy służyć pomocą duszpasterzom.
34. Duszpasterze niech otoczą opieką istniejące chóry kościelne,
a gdzie ich brak, jeżeli tylko to możliwe, niech starają się o ich
założenie. Chóry bowiem przyczyniają się do tego, że liturgia nabiera
okazałości i uroczystego charakteru. Im też przypada ważna rola
pielęgnowania i rozwijania wielogłosowej muzyki kościelnej.
35. W każdym kościele powinna istnieć "schola cantorum"
prowadząca i podtrzymująca śpiew wiernych.
Należy także szkolić i formować kantorów-solistów którzy w poszczególnych
przypadkach mogą zastąpić scholę, a stale powinni spełniać funkcje
psałterzysty wykonującego śpiewy międzylekcyjne (WOMR nr 66 67).
36. Usilnie zachęca się duszpasterzy, organistów, dyrygentów
chórów kościelnych, katechetów i inne osoby odpowiedzialne za stan
muzyki liturgicznej w danym kościele, by systematycznie nauczali
wiernych, a zwłaszcza dzieci i młodzieży, tradycyjnych i nowych
śpiewów przydatnych w sprawowaniu liturgii.
37. Każdy kościół powinien posiadać bibliotekę muzyczną zawierającą
księgi liturgiczne, zwłaszcza te, które są przeznaczone dla śpiewu.
Ponadto powinny się w niej znajdować śpiewniki, nuty dla chóru wielogłosowego,
scholi, organisty, a także nuty dla zespołu instrumentalnego. Fundusze
potrzebne na konserwację i wzbogacanie tych zbiorów, winien zapewnić
rządca kościoła. On też ma czuwać nad tym, by organista w należyty
sposób opiekował się biblioteką muzyczną. Sprawa ta powinna być
uwzględniona w czasie wizytacji biskupiej i dziekańskiej. Nieaktualne
już księgi liturgicznomuzyczne, jak mszały, antyfonarze, graduały,
kancjonały oraz inne muzykalia winny być pieczołowicie przechowywane
lub przekazane do archiwum diecezjalnego.
VII.
Komisje Muzyki Kościelnej
38.
Bardzo ważną rolę w rozwoju Muzyki kościelnej oraz w zagwarantowaniu
wykonania podanych wyżej norm spełniają Komisje Muzyki Kościelnej.
Organem doradczym biskupa ordynariusza jest Diecezjalna Komisja
Muzyki Kościelnej, która winna być w stałym kontakcie z Podkomisją
Episkopatu ds. Muzyki Kościelnej. Z terenem Diecezji utrzymuje łączność
przez dekanalnych albo rejonowych referentów muzycznych. Wszelkie
sprawy z dziedziny muzycznej załatwia na bieżąco, mianowany przez
ordynariusza, referent Kurii Biskupiej, działając zgodnie z regulaminem
danej Kurii.
39. Inne Komisje diecezjalne jak Liturgiczna, Duszpasterska,
Katechetyczna, we wszystkich sprawach związanych bezpośrednio z
muzyką powinny działać w ścisłym porozumieniu z Diecezjalną Komisją
Muzyczną. W szczególności dotyczy to zatwierdzania i wydawania nowych
pieśni lub śpiewników, wprowadzania nowych kompozycji do liturgii
itp.
Konferencja
Plenarna dnia podczas obrad w Warszawie dnia 8 lutego 1979 r. Instrukcję
niniejszą zatwierdziła jako obowiązującą we wszystkich Diecezjach
w Polsce.
Diecezjalne Komisje Liturgiczne i Muzyczne mają obowiązek czuwać,
by duszpasterze, organiści i inni wykonujący muzykę liturgiczną
treść Instrukcji znali, cel jej dobrze rozumieli i w praktyce duszpasterskiej
zasad jej wiernie przestrzegali.
Warszawa, dnia
8 lutego 1979 r.
+ Stefan Kardynał
Wyszyński
Przewodniczący Konferencji Episkopatu
Polski
+ Stanisław
Jakiel
Przewodniczący Komisji Episkopatu
do Spraw Liturgii i Podkomisji do Spraw Muzyki Kościelnej
|
