| |
LITURGIA
SAKRAMENTÓW ŚWIĘTYCH
CHRZEST
Intrukcja
duszpasterska Episkopatu o udzielaniu sakramentu chrztu świętego
dzieciom - (1975)
Instrukcja
dla duchowieństwa w związku z wprowadzeniem obrzędów chrześcijańskiego
wtajemniczenia dorosłych - (9 V 1989)
Intrukcja
duszpasterska Episkopatu o udzielaniu sakramentu chrztu świętego
dzieciom - (1975)
1.
Wprowadzenie
Od Wielkanocy
1973 roku obowiązuje odnowiony obrzęd chrztu dzieci zawarty w rytuale
pt. Obrzędy chrztu dzieci, Katowicka Księgarnia św. Jacka, 1972
r.
Z wprowadzeniem odnowionej liturgii chrztu św., Kościół wiąże nadzieje
na ożywienie wiary i rozwój poczucia odpowiedzialności u wiernych
na życie Boże, jakim obdarzabe są dzieci w misterium chrztu. Wraz
z wprowadzeniem omówionego obrzędu chrztu św. Kościół postawił nowe
wymagania tak w stosunku do duszpasterzy jak i do wiernych.
Podstawowe zasady dogmatyczne, liturgiczne, duszpasterskie oraz
przepisy prawne omówione są w dwu Wstępach liturgicznej księgi chrztu
dzieci (s. 9-32).
Ponieważ oba te wstępy przeznaczone dla całego Kościoła mają charakter
dość ogólny, nasuwa się potrzeba podania bardziej szczegółowych
wskazań dla praktyki duszpasterskoliturgicznej poszczególnych Kościołów
lokalnych. Również trzyletnie doświadczenia związane z wprowadzeniem
nowego obrzędu chrztu św. domagają się pewnych wyjaśnień i ujednoliceń
na terenie całego kraju.
2. Dopuszczenie
dzieci do sakramentu chrztu
Należy dopuszczać
do chrztu wszystkie dzieci zgłoszone przez rodziców lub prawnych
opiekunów, jeśli osoby te są wierzące i zobowiążą się, że dzieci
będą wychowywane w wierze, w której zostaną ochrzczone (Chrzest
nr 2 i 3).
Wychowanie w wierze oznacza: doprowadzenie dziecka do świadomej
przyjaźni z Chrystusem, a to dokonuje się przez: przekazanie dziecku
podstawowych prawd wiary i zasad moralności głoszonych przez Kościół
katolicki, a przede wszystkim nauczenie dziecka modlitwy, włączenie
go w życie wspólnoty katolickiej (Msza św. niedzielna), posyłanie
na naukę religii, doprowadzenie do pełnego udziału w Eucharystii
i do przyjęcia sakramentu bierzmowania oraz wprowadzenie w dojrzałe
i odpowiedzialne życie chrześcijanina.
W związku z możliwością zaistnienia różnych sytuacji duszpasterskich
ustala się:
a) Nie udzielać sakramentu chrztu
św. małym dzieciom bez faktycznej wiedzy rodziców (opiekunów), lub
wbrew ich woli.
b) Jeśli rodzice dziecka poprzestają
na małżeństwie cywilnym, duszpasterz powinien starać się o doprowadzenie
ich do zawarcia małżeństwa sakramentalnego przed chrztem dziecka.
W przypadku wyraźnej odmowy, należy żądać na piśmie oświadczenia
od rodziców dziecka i chrzestnych, że zobowiązują się wychować dziecko
w wierze katolickiej. Również w wypadku, gdy rodzice żyją bez ślubu
kościelnego z powodu przeszkód kanonicznych, należy żądać takiego
oświadczenia.
c) Jeśli jedno z rodziców dziecka
jest wierzące, a drugie nie, dziecku należy udzielić chrztu.
d) W zetknięciu się z trudnymi
lub zawikłanymi problemami z zakresu chrztu, duszpasterz, w poczuciu
odpowiedzialności przed Bogiem za owoce łaski tego sakramentu, powinien
w poszczególne wypadki dokładnie wnikać, rozpatrzyć je, a następnie
podjąć odpowiednią decyzję, lub w razie potrzeby zwrócić się do
Ordynariusza.
3.
Przygotowanie duszpasterskie do chrztu dzieci
Cały Lud Boży
wyznaje, pielęgnuje i przekazuje wiarę apostolską, w której chrzci
się dzieci. Jego członkowie powinni rozumieć godność i znaczenie
sakramentu chrztu w Bożym planie zbawienia człowieka.
Duszpasterze powinni wykorzystać wszystkie dostępne im środki duszpasterskie,
aby wierni powierzeni ich posłudze, pogłębiali swą wiarę przez sakramenty,
znali przepisy dotyczące sprawowania chrztu dzieci i byli przygotowani
do udziału w liturgii oraz do wychowania dzieci w wierze.
W tym celu duszpasterze głosić będą naukę o misterium chrztu w homiliach
niedzielnych, zwłaszcza w jedną z niedziel Wielkiego Postu i niedzielę
Chrztu Pańskiego, a także w kazaniach okolicznościowych. Przeżyciu
misterium chrztu powinna służyć odpowiednio przygotowana liturgia
Wigilii Wielkanocnej.
W katechizacji dzieci i młodzieży należy omawiać problematykę sakramentu
zgodnie z obowiązującym programem. Starsze dzieci i młodzież należy
nauczyć sposobu udzielania chrztu w niebezpieczeństwie lub w obliczu
śmierci (por. Chrzest, rozdz. III, nr 131-138).
Do pouczenia wiernych o przepisach prawnych i liturgicznych o przebiegu
liturgii i o formach udziału w niej, trzeba niekiedy wykorzystać
ogłoszenia, podawane podczas liturgii mszalnej, szczególnie w Adwencie
i w Wielkim Poście. Należy też udostępnić wiernym tego rodzaju informacje,
umieszczając je na tablicy ogłoszeń, czy w formie plakatów, wywieszonych
na widocznym miejscu. Wskazane jest, by te informacje były stale
dostępne wiernym, co ułatwi im i duszpasterzom załatwienie wstępnych
spraw w biurze parafialnym.
Ważnym środkiem głoszenia nauki Kościoła o sakramencie i kształtowaniu
właściwej postawy wiernych w odniesieniu do chrztu dzieci, jest
samo sprawowanie liturgii sakramentu z udziałem wspólnoty parafialnej.
4. Zgłoszenie
dziecka do chrztu
Należy dążyć
do tego, by rodzice zgłaszali dziecko do chrztu najpóźniej na dwa
tygodnie przed projektowanym terminem (por. Chrzest, nr 8 ad 2).
Przy zgłoszeniu powinni być obecni ojciec i matka; jeśli istnieje
uzasadniona przyczyna, wystarczy obecność jednego z rodziców.
Zgłoszenie w biurze parafialnym przyjmuje tylko duszpasterz. Ustala
on z rodzicami dokładny termin chrztu i omawia sprawy związane z
ich udziałem w liturgii i z przyszłym wychowaniem dziecka. W duszpasterskiej,
serdecznej i taktownej rozmowie postara się poznać życie religijne
środowiska, w którym dziecko będzie wychowywane, udzieli rad, wskazówek
i potrzebnej zachęty. Jeśli będzie to możliwe i o ile zachodzi potrzeba
powinien zachęcić do zlikwidowania zaniedbań religijnych, omówić
atmosferę wychowania religijnego w domu, zachęcić rodziców do przyjęcia
Eucharystii w dniu chrztu dziecka oraz pouczyć o chrześcijańskim
charakterze uroczystości domowych.
Przy zgłoszeniu duszpasterz spisze akt chrztu na podstawie danych,
zawartych w odpisie metryki urodzenia z USC; imiona dziecka należy
spisać w brzmieniu i kolejności, jak w tym dokumencie, choćby nie
były to imiona świętych i błogosławionych Kościoła. Duszpasterze
powinni wcześniej zachęcić wiernych, by swoim dzieciom nadawali
imiona katolickie. Rodzice i chrzestni mogą złożyć podpisy w księgach
zaraz po spisaniu aktu lub w innym terminie, najpóźniej jednak zaraz
po liturgii chrztu.
Wskazane jest, aby rodzicom i chrzestnym podczas zgłoszenia dziecka
do chrztu wręczyć karteczki do spowiedzi i na katechezę przygotowawczą.
5. Rodzice
chrzestni
Dla każdego
dziecka należy wybrać dwoje chrzestnych: ojca i matkę (por. Chrzest
nr 6). Wybór chrzestnych należy do rodziców dziecka, natomiast duszpasterz
sprawdza, czy przedstawieni kandydaci spełniają warunki określone
przez Kościół i gdy okaże się, że tak, zatwierdza wybór rodziców.
Przymioty wymagane przez Kościół do pełnienia funkcji rodziców chrzestnych
podaje rytuał (Wtajemn. nr 10 i Chrzest, nr 6).
Ze względu na zadanie chrzestnych w wychowaniu dziecka, zawarte
tam przepisy należy stosować w polskich warunkach duszpasterskich
w następującym rozumieniu:
Chrzestni powinni ukończyć 15 lat; chrzestni mają być katolikami
wyznającymi swą wiarę życiem zgodnym z nauką Kościoła nie wolno
np. dopuszczać do pełnienia tej funkcji osób żyjących w niesakramentalnym
związku małżeńskim oraz młodzieży nie uczęszczającej na katechizację
(żądać odpowiednich zaświadczeń).
Duszpasterze niech doradzają rodzicom, aby szukali chrzestnych wśród
bliższej rodziny i sąsiadów. Należy przeciwstawiać się zdarzającym
się zwyczajom zapraszania na rodziców chrzestnych ludzi przygodnych,
dobrze sytuowanych, którzy jak można przypuszczać nie będą się interesowali
wychowaniem religijnym chrześniaka.
Duszpasterz powinien żądać od rodziców chrzestnych, których nie
zna, odpowiedniego świadectwa kwalifikacyjnego z parafii, w której
mieszkają.
Zgodnie z Wtajemn. nr 10 c i Dyrektorium Ekumenicznym, nr 48, wierny
Kościoła Prawosławnego może być powołany na chrzestnego jeśli:
a) życzą sobie tego rodzice
dziecka dla uzasadnionych powodów,
b) wychowanie dziecka w wierze
katolickiej jest zapewnione,
e) na pierwszego chrzestnego
powołany jest katolik (mężczyzna lub kobieta),
d) kandydat został ochrzczony
w Kościele prawosławnym, którego wiarę wyznaje i ukończył 15 lat.
Wpisując personalia chrzestnego do aktu chrztu dziecka, należy wyraźnie
podać jego wyznanie.
Chrześcijanie z innych wspólnot odłączonych, wyznający wiarę Wspólnoty
w której zostali ochrzczeni, mogą być dopuszczeni do udziału w liturgii
jako świadkowie chrztu, a nie jako chrzestni (Wtajemn. nr 10 c,
Dyrektorium Ekumeniczne, nr 57).
Warunki powołania na świadka chrztu są takie, jak mutatis mutandis
przy dopuszczeniu chrzestnych z prawosławia. Personalia świadka
wpisuje się do aktu chrztu, a w rubryce "Uwagi" podaje
wyraźnie, w jakiej funkcji występował i do jakiej Wspólnoty należy.
Świadek podpisuje akt chrztu razem z rodzicami i chrzestnym katolikiem.
6. Duszpasterskie
przygotowanie rodziców dziecka i chrzestnych
Ze szczególną
troską zgodnie z zaleceniem Rytuału (Chrzest nr 5; 7 i 8), odniosą
się duszpasterze do przygotowania rodziców dziecka i chrzestnych.
W celu udzielenia odpowiednich pouczeń o misterium chrztu, wychowaniu
w wierze, o roli apostolskiego przykładu rodziców chrzestnych i
o liturgii tego sakramentu należy przeprowadzić bezpośrednie katechezy
przygotowawcze. Udział w tych katechezach powinni wziąć tak rodzice
dziecka jak i chrzestni. W parafiach większych (powyżej 5 tys.)
katechezy przygotowujące do chrztu powinny być prowadzone systematycznie
co tydzień w ustalony dzień i o stałej godzinie. W parafiach mniejszych
katechezy przygotowawcze należy prowadzić stosownie do potrzeb,
a zwłaszcza przed Świętami Wielkanocnymi i Bożego Narodzenia.
Do pogłębienia przeżyć rodziców i chrzestnych wiele może się przyczynić
homilia, którą szafarz sakramentu wygłasza w czasie liturgii chrztu
(Chrzest, nr 45), a także słowa powitania (Chrzest nr 36).
7. Chrzest
Liturgia chrztu
sprawowana w myśl zasad odnowy, ze zrozumieniem dla symboliki obrzędów,
ze czcią dla tekstów liturgicznych; bez pośpiechu i z zachowaniem
przepisów, sama z siebie głosi i wyraża wiarę i co istotne ma moc
Bożą, która przenika do umysłów i serc. Niech więc duszpasterze
tak ustalają czas sprawowania sakramentu i przygotowują liturgię,
aby wierni mogli w niej uczestniczyć jak najliczniej i owocnie.
Zasadniczo dzieci należy chrzcić podczas Mszy św.
8. Zakończenie
Wszystkie sprawy
związane z omówieniem chrztu dziecka, kwestiami religijnymi rodziców
jak również kwalifikacjami rodziców chrzestnych, powinny być omówione
przynajmniej na kilka dni przed chrztem św., aby później w spokoju
przeżyć samą uroczystość. Należy się wystrzegać, by różne sporne
sprawy nie wpłynęły lub nie były załatwione przed samym udzielaniem
chrztu i nie zakłócały radosnej i podniosłej uroczystości. Duszpasterze
powinni wspomagać rodziców po chrzcie dziecka swą troską i radą,
zwłaszcza w czasie domowej wizyty duszpasterskiej.
Zaleca się urządzać raz w roku błogosławieństwo dzieci (np, z okazji
Międzynarodowego Dnia Dziecka) wspominając i nawiązując do rocznicy
chrztu.
Instrukcja duszpasterska dotycząca udzielania chrztu św. młodzieży
i dorosłych zostanie wydana po ukazaniu się drukiem urzędowego polskiego
tłumaczenia odnowionego obrzędu.
Przewodniczący
Konferencji Episkopatu Polski
+ Stefan Kard. Wyszyński
Przewodniczący
Komisji Episkopatu
d/s Duszpasterstwa Ogólnego
+ Władysław Miziołek
Instrukcja
dla duchowieństwa w związku z wprowadzeniem obrzędów chrześcijańskiego
wtajemniczenia dorosłych - (9 V 1989)
1. Dekret Soboru Watykańskiego II o działalności misyjnej
Kościoła stwierdza:
"Ponieważ Kościół partykularny powinien jak najdoskonalej odzwierciedlać
Kościół powszechny, ma on sobie dobrze uświadomić fakt, że jest
posłany do tych, którzy w Chrystusa nie wierzą, a żyją razem z nim
na tym samym terytorium, aby przez świadectwo życia poszczególnych
wiernych i całej wspólnoty stać się znakiem ukazującym im Chrystusa"
(DM nr 20).
Członkowie Kościoła powinni zatem troszczyć się o pozyskanie nie
ochrzczonych dla Chrystusa. Należy jednak pamiętać o zasadach sformułowanych
w tym samym Dekrecie:
"Kościół surowo zabrania zmuszać kogoś do przyjęcia wiary lub
doprowadzić do niej czy przynęcać niestosownymi środkami, jak też
z drugiej strony stanowczo broni prawa, aby nikogo nie odstraszano
od wiary niegodziwymi środkami.
Według starodawnego zwyczaju Kościoła należy badać motywy nawrócenia
i w razie potrzeby je oczyszczać" (DM nr 13).
2. W tym samym Dekrecie Sobór następująco opisuje drogę katechumena
do sakramentów chrześcijańskiego wtajemniczenia.
"Ci, którzy przyjęli od Boga za pośrednictwem Kościoła wiarę
w Chrystusa, winni być dopuszczeni przez liturgiczne ceremonie do
katechumenatu. Nie polega on na samym wyjaśnianiu dogmatów i przykazań,
lecz na kształtowaniu całego życia chrześcijańskiego i wystarczająco
długich ćwiczeniach, przez które uczniowie łączą się z Chrystusem,
swym Nauczycielem. Należy więc katechumenów odpowiednio wprowadzać
w tajemnicę zbawienia i praktykę obyczajów ewangelicznych, a przez
święte obrzędy, spełniane w kolejnych odstępach czasu, wtajemniczać
ich w życie wiary, liturgii i miłości Ludu Bożego.
Następnie przez sakramenty wtajemniczenia chrześcijańskiego wybawieni
z mocy ciemności, współumarli, współpogrzebani i współzmartwychwstali
z Chrystusem, otrzymują Ducha przybrania za synów i obchodzą z całym
Ludem Bożym pamiątkę śmierci i zmartwychwstania Pana (...).
O to chrześcijańskie wtajemniczenie w katechumenacie powinni się
troszczyć nie tylko katechiści i kapłani, ale cała społeczność wiernych,
szczególnie zaś rodzice chrzestni, tak aby katechumeni od samego
początku czuli, że należą do Ludu Bożego. A ponieważ życie Kościoła
jest apostolskie, katechumeni winni również nauczyć się współpracować
czynnie w ewangelizacji oraz budowaniu Kościoła przez świadectwo
życia i wyznanie wiary" (DM nr 14).
Przygotowanie katechumenów do chrztu powinno zatem obejmować:
1. przekazanie zasad wiary i
moralności,
2. wprowadzenie w praktykę modlitwy
osobistej i świadomego uczestnictwa w liturgii,
3. wprowadzenie w praktykę życia
chrześcijańskiego 4. kształtowanie postawy apostolskiej i współdziałania
w ewangelizacyjnej misji Kościoła.
3. Księga Obrzędy chrześcijańskiego wtajemniczenia dorosłych
wprowadza na nowo w życie Kościoła katechumenat i szereg obrzędów
z nim związanych. Duszpasterze mają obowiązek dokładnie poznać zawartość
tej księgi. W seminariach duchownych Obrzędy te powinny być starannie
wyłożone już w najbliższym roku akademickim. Obrzędy chrześcijańskiego
wtajemniczenia dorosłych winny się stać przedmiotem studium duchowieństwa
w czasie konferencji rejonowych i dekanalnych, a także specjalnych
sympozjów. Podczas nich należy dobrze zaznajomić uczestników z treścią
"Wprowadzenia teologiczno-pastoralnego" oraz wyczerpująco
omówić poszczególne obrzędy, tj.:
I. Obrzędy katechumenatu podzielone
na stopnie.
II. Uproszczony obrzęd wtajemniczenia
dorosłych.
III. Skrócony obrzęd wtajemniczenia
dorosłych w niebezpieczeństwie śmierci.
IV. Przygotowanie do bierzmowania
i Eucharystii dorosłych, którzy przyjęli chrzest jako dzieci, ale
nie otrzymali pouczenia w wierze.
V. Obrzędy wtajemniczenia dzieci,
które osiągnęły wiek katechizacyjny.
4. Zasadniczo przygotowaniem dorosłego do sakramentów wtajemniczenia
chrześcijańskiego powinien kierować kapłan. W niektórych wypadkach
konieczna będzie pomoc świeckich katechetów. Dlatego w skali diecezjalnej
należy zatroszczyć się o formację takich katechetów, którzy mogliby
przygotować dorosłych do sakramentów wtajemniczenia chrześcijańskiego.
5. Program przygotowania musi być dostosowany do poziomu
umysłowego i wiedzy religijnej kandydata. Są katechumeni, którzy
dość dobrze znają zasady wiary katolickiej i tacy, którzy wiedzą
bardzo niewiele. W okresie przygotowania dorośli katechumeni powinni
dobrze przyswoić sobie naukę Kościoła dotyczącą prawd wiary i moralności
w zakresie podanym w katechizmach dla dorosłych.
6. W miastach, w których jest większa liczba dorosłych kandydatów
do chrztu, należy dążyć do zorganizowania dla nich wspólnego katechumenatu
przy wybranym kościele. Podobnie, może się okazać potrzeba powołania
takiego ośrodka w dekanatach.
7. Wymaganie należytego przygotowania odnosi się także do
dorosłych kandydatów do sakramentu bierzmowania. Dotyczy to zwłaszcza
tych, którzy mają przyjąć bierzmowanie po okresie zaniedbań w życiu
religijnym. Są to nierzadko także kandydaci do sakramentu małżeństwa.
Kapłan odpowiedzialny za przygotowanie kandydata powinien dołożyć
starań, by z właściwym zrozumieniem mógł podjąć i wypełnić zadania
wynikające z przyjętego sakramentu.
8. W okresie mistagogii, czyli w czasie pogłębiania świadomego
udziału w przyjętych sakramentach, nowo ochrzczonym i bierzmowanym
powinni pomagać duszpasterze, chrzestni i świadkowie oraz cała wspólnota
wiernych, w tym zwłaszcza mniejsze wspólnoty istniejące na terenie
parafii. Należy zadbać o pełne włączenie nowo ochrzczonych i bierzmowanych
w życie miejscowego Kościoła, jaki stanowi parafia.
Doświadczenie uczy, że ci, którzy zostali starannie przygotowani
do sakramentów wtajemniczenia i włączeni w dynamiczną wspólnotę
wiernych, stają się gorliwymi chrześcijanami. Ci zaś, których przygotowanie
było powierzchowne i byli pozbawieni specjalnej opieki, po przyjęciu
chrztu i bierzmowania, niejednokrotnie oddalają się od Kościoła.
9. Zwyczajnym szafarzem sakramentu bierzmowania jest biskup
(KPK kan. 882).
Stosownie do kan. 863 KPK, o chrzcie dorosłych powinien być zawiadomiony
biskup diecezjalny, ażeby, jeśli uzna to za wskazane, sam udzielił
chrztu i bierzmowania.
Na mocy prawa władzę udzielania bierzmowania posiada także prezbiter
w stosunku do osoby dorosłej, której na mocy urzędu lub zlecenia
biskupa diecezjalnego udziela chrztu, lub osobę już ochrzczoną dopuszcza
do pełnej wspólnoty z Kościołem katolickim (kan. 883).
10. Jest rzeczą właściwą, by sakramenty wtajemniczenia chrześcijańskiego
były sprawowane w czasie Wigilii Paschalnej.
Należy dążyć, by w miastach biskupich sakramenty te były udzielane
w Wigilię Paschalną w kościele katedralnym.
11. Elementy wtajemniczenia chrześcijańskiego, które wskazuje
nowa księga, powinny znaleźć szerokie zastosowanie w każdej formie
katechizacji. Katechizacja powinna nie tylko przekazywać prawdy
wiary, ale również zaprawiać do pełnienia dobrych uczynków i całego
postępowania zgodnego z zasadami moralności chrześcijańskiej, wprowadzać
w życie modlitwy, a także budzić postawę apostolską. Należy również
często wracać do katechezy typu mistagogicznego i przypominać wiernym
znaczenie sakramentów, które przyjęli.
12. Nowa księga powinna stać się źródłem inspirującym nowe
formy katechizacji i współdziałania wiernych w życiu i zadaniach
Kościoła lokalnego.
13. W dodatku do księgi Obrzędy chrześcijańskiego wtajemniczenia
dorosłych zawarte są wskazania i obrzędy przyjęcia ważnie ochrzczonych
do pełnej wspólnoty z Kościołem katolickim. Należy do nich dostosować
dotychczasowe praktyki w tym względzie.
14. Trudności powstające przy stosowaniu księgi i projekty
dalszego jej dostosowania do polskich warunków należy zgłaszać do
Komisji Episkopatu ds. Liturgii i Duszpasterstwa Liturgicznego.
15. Księga Obrzędy chrześcijańskiego wtajemniczenia dorosłych
wchodzi w życie we wszystkich diecezjach polskich w uroczystość
Zesłania Ducha Świętego, dnia 14 maja 1989r.
Jasna Góra,
9 maja 1989 r.
+ Józef Kard.
Glemp
Prymas Polski, Przewodniczący
Konferencji Episkopatu Polski
+ Bp Tadeusz
Rybak
Przewodniczący Komisji Episkopatu
do Spraw Liturgii i Duszpasterstwa Liturgicznego
Powyższa Instrukcja
została zatwierdzona przez 234 Konferencję Plenarną Episkopatu Polski
na Jasnej Górze dnia 9 maja 1989 roku.
|
