| |
CZĘŚĆ
DRUGA - RÓŻNORODNOŚĆ CELEBRACJI LITURGICZNYCH
ROZDZIAŁ
I - EUCHARYSTIA
Niedzielna
Eucharystia we wspólnocie parafialnej
Liturgia
słowa
Inne formy
celebracji Eucharystii
Kult Eucharystii
poza Mszą świętą
289.
"Odprawianie Mszy świętej, jako czynność Chrystusa i zorganizowanego
hierarchicznie ludu Bożego stanowi ośrodek całego życia chrześcijańskiego
tak Kościoła powszechnego, jak i lokalnego oraz poszczególnych wiernych.
W Mszy bowiem osiąga punkt szczytowy zarówno działanie Boga uświęcające
świat w Chrystusie, jak i kult, który ludzie składają Ojcu, uwielbiając
Go przez Chrystusa, Syna Bożego. Ponadto w Mszy tak wspomina się
w ciągu roku boskie tajemnice Odkupienia, że stają się one w pewien
sposób obecne. Natomiast pozostałe czynności sakralne i wszystkie
inne akty życia chrześcijańskiego wiążą się z Mszą, wypływają z
niej i ku niej się kierują"270.
290. "Eucharystia jest źródłem życia chrześcijańskiego,
ponieważ z uczestnictwa w niej człowiek czerpie inspirację i moc,
by żyć jak prawdziwy chrześcijanin. Udziela się mu dynamizm wielkodusznej
miłości, który znamionuje ofiarę Chrystusa na krzyżu, uobecnioną
w Ofierze eucharystycznej. Uczta eucharystyczna karmi wiernych ciałem
i krwią Boskiego Baranka ofiarowanego za nas i dodaje im siły, aby
'szli za Nim Jego śladami' (1 P 2,21). Eucharystia jest szczytem
całego życia chrześcijańskiego, ponieważ w niej wierni łączą z doskonałą
ofiarą Chrystusa wszystkie swoje modlitwy, dobre uczynki, radości
i cierpienia. W ten sposób wszystkie te skromne ofiary zostają w
pełni uświęcone i wyniesione aż do Boga w kulcie doskonale Mu miłym,
wprowadzającym wiernych w zażyłość z Bogiem (por. J 6, 56-57). Dlatego
właśnie, jak pisze św. Tomasz z Akwinu, Eucharystia jest "ukoronowaniem
życia duchowego i celem wszystkich sakramentów""271.
291. "Dlatego rzeczą nadzwyczaj ważną jest tak przygotować
odprawienie Mszy, czyli Wieczerzy Pańskiej, aby słudzy ołtarza oraz
wierni uczestnicząc w niej, każdy stosownie do swego stanowiska,
w pełniejszym stopniu mogli otrzymywać te owoce, dla osiągnięcia
których Chrystus Pan ustanowił eucharystyczną Ofiarę swego Ciała
i swojej Krwi i powierzył ją Kościołowi, umiłowanej oblubienicy,
jako pamiątkę swojej męki i zmartwychwstania"272.
292. "Osiągnie się to, jeśli po uwzględnieniu natury
innych właściwości każdego zgromadzenia, całą akcję liturgiczną
tak się pokieruje, by prowadziła wiernych do świadomego, czynnego
i pełnego uczestnictwa obejmującego ciało i duszę, płonącego wiarą,
nadzieją i miłością, uczestnictwa, którego pragnie Kościół, którego
domaga się sama natura akcji liturgicznej i do którego lud chrześcijański
na mocy chrztu jest uprawniony i zobowiązany"273.
Niedzielna
Eucharystia we wspólnocie parafialnej
293.
"Pośród różnych form działalności parafii "żadna nie ma
tak żywotnego znaczenia i tak silnego wpływu formacyjnego na wspólnotę,
jak niedzielna celebracja dnia Pańskiego połączona z Eucharystią""274.
Przygotowanie
294. "Każdą akcję liturgiczną należy dobrze przygotować
przy zgodnym współudziale wszystkich zainteresowanych, tak co do
strony obrzędowej, jak i spraw duszpasterskich czy muzyki. Dokonuje
się tego pod kierunkiem rektora kościoła, uwzględniając także zdanie
wiernych w sprawach, które ich bezpośrednio dotyczą"275.
295. Jednym ze sposobów wspólnotowego przygotowania celebracji
liturgicznej jest krąg liturgiczny. Łączy on w sobie przygotowanie
duchowe oraz troskę o sprawy zewnętrzne. Jest więc gorąco zalecany
uczestnikom liturgii. Składa się on z dwóch zasadniczych części:
a. Część pierwsza - Bóg mówi: 1 -
do swego ludu (uniwersalne przesłanie liturgii, np. naświetlenie
tła historycznego powstania tekstu biblijnego); 2 - do mnie (do
czego wzywa każdego z uczestników spotkania myśl dnia).
b. Część druga - nasza odpowiedź:
1 - modlitwy; 2 - służby - w tej części każda z grup przygotowuje
powierzone jej funkcje liturgiczne (wezwania modlitwy wiernych,
komentarze, śpiewy, a jeśli pozwalają na to przepisy liturgiczne
i jest taki zwyczaj we wspólnocie wybierają formularz mszalny, formę
aktu pokuty, prefację, formułę końcowego błogosławieństwa itd.).
Ma tutaj także miejsce przećwiczenie czytań i funkcji służby liturgicznej;
3 - świadectwa życia276.
296. Jeżeli w parafii istnieją wskazane w pierwszej części
Ceremoniału zespoły liturgiczne i pełnią tam posługę przez wiele
lat, akcent w przygotowaniu liturgii pada wtedy na sprawy duchowe
oraz związek celebracji z codziennym życiem. Jeżeli tych zespołów
brak i ciągle nowe osoby podejmują posługę, wtedy więcej czasu należy
poświęcić na ćwiczenia.
297. "Siedzenia dla ministrantów należy umieścić w najdogodniejszym
miejscu w prezbiterium, by mogli łatwo spełniać powierzone im czynności.
Miejsca zajmowane przez wiernych i posługujących powinny wyrażać
hierarchiczną strukturę i rozmaitość funkcji, a przy tym przyczyniać
się do wytworzenia wewnętrznej i organicznej jedności ludu świętego"277.
Miejsca te należy przygotować, w razie potrzeby specjalnie je oznaczyć
(np. umieścić karteczki z zaznaczeniem dla kogo są te miejsca przeznaczone).
Miejsca wskazywać też może ceremoniarz, pomocnik ceremoniarza (w
prezbiterium, dla koncelebransów) albo służba ładu (poza prezbiterium,
np. dla komentatorów, dla zaproszonych gości).
298. "Chór należy umieścić w takim miejscu, by podkreślić,
że stanowi część zgromadzenia i wypełnia szczególną funkcję. Miejsce
to umożliwić powinno każdemu członkowi chóru sakramentalne uczestnictwo
we Mszy świętej"278.
299. Przed liturgią należy zapoznać się z diecezjalnym kalendarzem
liturgicznym oraz wyjaśnić wszelkie wątpliwości związane z wyborem
tekstów i przebiegiem celebracji. Szczegółowe wskazówki na ten temat
zawiera dodatek.
300. Należy przygotować także wszystkie przedmioty, naczynia
i szaty, potrzebne do sprawowania Eucharystii279.
W kolejnych punktach omówione są przedmioty potrzebne do sprawowania
eucharystii z uwzględnieniem szczególnych okoliczności.
301. W prezbiterium należy przygotować:
a. Mszał; gdy są dwa, jeden Mszał
może być przy miejscu przewodniczenia, drugi umieszczony w odpowiednim
miejscu (np. na stoliku na Mszał, po stronie słowa) będzie położony
na ołtarzu podczas przygotowania darów,
b. Lekcjonarz (ew. lekcjonarze -
gdy czytana jest Pasja),
c. kanony do koncelebry w odpowiedniej
liczbie [tylu ilu jest koncelebransów wyjąwszy jednego - tego, który
stoi po stronie Mszału], z zaznaczoną wybraną modlitwą eucharystyczną,
ułożone po obu stronach prezbiterium np. na kredensie i na stoliku
na Mszał,
d. teksty modlitwy wiernych dla przewodniczącego
(wierni świeccy odczytujący wezwania przygotowują teksty pod kierunkiem
animatora),
e. kielich, z welonem (w kolorze
dnia; zawsze może być welon koloru białego), palka (jeśli istnieje
ryzyko, że coś wpadnie do kielicha), puryfikaterze (każdy kapłan
ma własny, osobny jest przygotowany dla księdza gościa), korporał;
tacka i ręczniczek do lavabo
f. woda święcona do pokropienia wiernych
(IV formuła aktu pokuty)
g. pateny używane w czasie Komunii
wiernych
h. odpowiednia ilość świec w prezbiterium
zależnie od architektury i rodzaju celebracji (dwa, cztery, sześć
albo siedem). Jeśli warunki na to pozwalają mogą być stosowane tylko
świece procesyjne
302. W odpowiednim miejscu (w prezbiterium albo poza nim):
a. stolik z darami, ampułki, patena
z chlebem, w razie potrzeby puszki z komunikantami w odpowiedniej
ilości
b. oraz ewentualne inne dary (jeżeli
główny celebrans wyraża na to zgodę) - poszczególne grupy wiernych
powinny je uprzednio zgłosić ceremoniarzowi, rektorowi kościoła
lub kapłanowi przewodniczącemu liturgii (w zależności od przyjętego
zwyczaju co najmniej jednej z tych osób)
303. W zakrystii:
a. Ewangeliarz, trybularz, łódka,
kadzidło, krzyż procesyjny, dwa (albo siedem) świeczniki ze świecami
dla MŚ
b. szaty liturgiczne: alba, (zależnie
od jej kroju także humerał), cingulum (pasek), stuła, ornat w kolorze
dnia dla głównego celebransa i (w miarę możliwości) koncelebransów,
ew. odpowiednia ilość alb i stuł dla kapłanów [w przypadku większej
liczby koncelebransów powinny być jednak przywiezione przez każdego
z kapłanów]; dla diakona: humerał, alba, cingulum, stuła, dalmatyka;
dla innych posługujących - alby (zależnie od ich kroju także cingulum
i humerał) albo komże
304. Nagłośnienie:
a. ilość mikrofonów zależy od architektury
świątyni, powinien być przynajmniej jeden - przenoszony w razie
potrzeby. Z użycia mikrofonów można zrezygnować, jeśli akustyka
miejsca sprawowania liturgii na to pozwala
b. przykładowe umiejscowienie 3 mikrofonów:
mikrofon przy ambonie, przy ołtarzu (a zarazem przy miejscu przewodniczenia),
dla scholi, komentatorek i dla modlitwy wiernych
c. przykładowe umiejscowienie 4 albo
5 mikrofonów: ambonka, ołtarz, miejsce przewodniczenia - mikrofon
bezprzewodowy (oraz dla koncelebransów w czasie modlitwy eucharystycznej),
dla scholi, przy ambonce od strony ludu dla komentatorek i podających
intencje modlitwy wiernych (ewentualnie schola i komentatorki mogą
korzystać z tego samego mikrofonu).
305. Jeśli Eucharystii przewodniczy biskup:
a. krzyż, paliusz (dla arcybiskupa
metropolity), mitra, pierścień, pastorał, piuska. Insygnia te są
przywożone przez biskupa (tj. jego kapelana).
b. zadaniem ceremoniarza jest upewnienie
się czy i w jakich momentach będzie używana mitra i pastorał.
c. Dla posługujących należy przygotować:
welony dla ministrantów mitry i pastorału, tackę na piuskę.
306. Jeśli asystuje diakon (diakonii)
a. Alba, stuła
b. Dalmatyka
307. Przygotowaniem przedmiotów powinien zajmować się zakrystian280.
Każdy z posługujących powinien upewnić się czy przedmioty potrzebne
do wykonania jego funkcji są przygotowane. Dokładny sposób przygotowania
może być różny, zależnie od lokalnych zwyczajów. Procedura przygotowania
może wyglądać w następujący sposób:
a. zakrystian przygotowuje w zakrystii
(np. komunikanty) albo bezpośrednio w prezbiterium (np. Mszał) rzeczy
potrzebne do sprawowania liturgii w niezbędnej ilości
b. na miejsce sprawowania liturgii
zanoszą je (albo upewniają się czy są przygotowane) osoby pełniące
odpowiednie posługi281
c. ceremoniarz sprawdza czy wszystko
jest przygotowane
308. Przed rozpoczęciem celebracji, szczególnie celebracji
eucharystycznej, należy zachować święte milczenie282.
Obrzędy wstępne
309. "Części poprzedzające liturgię słowa, a więc wejście,
pozdrowienie, akt pokuty, Panie, zmiłuj się, Chwała na wysokości
i kolekta mają charakter wstępu, wprowadzenia i przygotowania. Obrzędy
te zmierzają ku temu, by zgromadzeni wierni połączyli się we wspólnotę
i przygotowali do odpowiedniego słuchania słowa Bożego i godnego
sprawowania Eucharystii"283.
PROCESJA WEJŚCIA
310. Wejście do ołtarza ma charakter procesji. Może ona mieć
różny charakter. W Mszale rzymskim spotykamy trojakiego rodzaju
procesje związane ze szczególnym obrzędem poprzedzającym celebrację
Eucharystii. Są one opisane w święto Ofiarowania Pańskiego oraz
w niedzielę Palmową. Można odnieść zastosowane tam nazwy także do
porządku niedzielnego i codziennego. Ułatwia on ustalenie formy
procesji i podanie informacji na gazetkach ministranckich:
a. Zwykłe wejście (nie niesie się
żadnych znaków)
b. Uroczyste wejście (ministranci
niosą krzyż, świece)
c. Procesja (stosowane jest kadzidło,
niesie się krzyż, świece, Ewangeliarz)
311. Przed rozpoczęciem procesji, w zakrystii, ma miejsce
modlitwa kapłana wraz z ministrantami. Dopiero po niej podawane
jest hasło do wyjścia. Należy troskliwie pielęgnować ten zwyczaj
modlitwy przed wyjściem do ołtarza. Treść tej modlitwy może być
różna zależnie od lokalnych zwyczajów. Także komenda będąca znakiem
wyruszenia procesji może być różna:
a. Najczęściej kapłan wypowiada słowa:
"Wspomożenie nasze w imieniu Pana". Wszyscy odpowiadają:
"który stworzył niebo i ziemię" i wyruszają w stronę ołtarza.
Niekiedy wypowiadając te słowa czynią na ciele znak krzyża.
b. W niektórych diecezjach, po słowach
wymienionych w punkcie a. albo i bez nich kapłan wypowiada wezwanie:
"Jedynemu Bogu", na co służba liturgiczna odpowiada "Z
miłością służ". Słowa te oznaczają początek procesji wejścia.
c. Niekiedy, zwłaszcza gdy celebracji
przewodniczy biskup, podawane są dodatkowe komendy. "Pokłon
krzyżowi" lub "Postępujmy w Panu"284.
d. Przekraczając próg kościoła kapłan
i ministranci często czynią znak krzyża wodą święconą. Nie należy
jednak tego polecać, gdyż znak krzyża wykonał każdy wchodząc do
kościoła, a za chwilę wykona go powtórnie rozpoczynając Mszę święta.
312. W żadnej z form wejścia do ołtarza nie należy nieść
niczego innego oprócz znaków wskazanych przez dokumenty liturgiczne.
Nie niesie się więc lekcjonarza, kielicha, mszału lub innych tekstów.
313. Jeżeli wejście ma charakter procesji, należy w niej
zachować następujący porządek285:
a. turyferariusz i nawikulariusz;
turyferariusz trzyma kadzielnicę od środka, a nie od strony zewnętrznej.
Przed krzyżem powinna się znajdować dymiąca kadzielnica, a nie ministrant,
który ją niesie.
b. ministrant niosący krzyż pomiędzy
dwoma albo siedmioma ministrantami niosącymi świece (zwykle jest
ich dwóch, ale nic nie stoi na przeszkodzie, by - zwłaszcza w obecności
biskupa diecezjalnego - było 7 ministrantów światła). Jeżeli przejście
jest ciasne ministranci światła wysuwają się do przodu, a krzyż
zostaje w tyle (w liturgicznych procesjach ministranci idą przed
księdzem). Światło wskazuje na krzyż, ministranci światła nie oświetlają
pleców niosącego krzyż.
c. inni ministranci. Ich ustawienie
może być różne, np. według: pełnionych funkcji (np. ministranci
ołtarza w jednej parze, lektorzy w drugiej parze itd.), miejsc zajmowanych
w prezbiterium (np. ministranci ołtarza po stronie kredensu, lektorzy
po stronie ambonki - taki przykład zamieszczono na schemacie poniżej),
według wzrostu. O ich ustawieniu decydują dwa czynniki: 1 - Miejsca,
jakie zajmują przy ołtarzu. Powinni się tak ustawić w procesji,
aby po dojściu do ołtarza nikt nie musiał szukać swego miejsca;
2 - Piękno procesji. O pięknie decyduje także odpowiednie ustawienie,
np. według wzrostu,
d. nadzwyczajni szafarze Komunii
świętej,
e. diakon niosący księgę Ewangelii.
Gdy nie ma diakona, Ewangeliarz niesie pierwszy lektor. Nie czyni
tego natomiast sam kapłan. Ewangeliarz należy trzymać uniesiony
w górę, jak znak, który się ukazuje zgromadzonym i za którym się
kroczy
f. pozostali diakoni parami
g. koncelebransi - parami
h. główny celebrans
i. nieco za biskupem dwóch asystujących
diakonów
j. ministranci do księgi, mitry i
pastorału286
k. ceremoniarz oraz jego pomocnik
(ministrant księgi) mogą iść za przewodniczącym celebry. Czynią
tak wtedy, gdy grono usługujących i koncelebransów jest liczne.
Gdy natomiast do ołtarza udaje się mała grupa ministrantów oraz
jeden kapłan, ceremoniarz idzie przed kapłanem.
314. W czasie procesji do ołtarza śpiewa się pieśń na wejście.
Uwagi na ten temat podane są w części pierwszej Ceremoniału.
315. Gdy procesja przechodzi przed Najświętszym Sakramentem
nie zatrzymuje się287.
Po przybyciu do ołtarza ministranci i kapłan oddają mu cześć przez
skłon głowy, a gdy jest tabernakulum z Najświętszym Sakramentem
- przez przyklęknięcie288.
Jeżeli w procesji uczestniczy mniejsze grono osób, mogą przyklęknąć
wszyscy razem. W przeciwnym razie klękają lub kłaniają się dwójkami,
w miarę przychodzenia do ołtarza. "Nie należy stosować podwójnego
aktu czci: pokłonu i przyklęknięcia. Bo albo tabernakulum jest na
jednej linii z ołtarzem i wtedy przez jeden akt przyklęknięcia czci
się tabernakulum i ołtarz, albo tabernakulum jest boku i wtedy czci
się tylko ołtarz pokłonem"289.
316. Szczególne zadania po dojściu do ołtarza mają ci, którzy
w procesji nieśli znaki lub pełnili posługę kadzidła:
a. Niosący kadzidło przyklękają i
zajmują wyznaczone miejsce po prawej stronie ołtarza, w taki sposób,
aby nie utrudniać dojścia do ołtarza.
b. Niosący krzyż i świece nie przyklękają,
lecz czynią skłon głową290.
Dopiero do wykonanym ukłonie kładą niesione znaki i zajmują swoje
miejsca nie wykonując żadnych dodatkowych gestów. Podobnie czyni
usługujący niosący Ewangeliarz.
c. Niosący krzyż stawia go obok ołtarza
lub w innym stosownym miejscu291.
Jeżeli w ołtarzu głównym znajduje się na stałe duży widoczny dla
wszystkich krzyż, nie należy w prezbiterium stawiać drugiego znaku
krzyża. Krzyż procesyjny odnosi się wtedy do zakrystii lub w inne
odpowiednie miejsce.
d. Świeczniki kładzie się na ołtarzu
albo obok niego292.
Można także świece odnieść na kredens i zgasić. Później zostaną
zapalone przed procesją z Ewangeliarzem. Gdy świece zostawione są
na ołtarzu należy zatroszczyć się o to, aby były równo ustawione.
Można je umieścić bliżej środka w taki sposób, aby znajdowały się
w pobliżu Ewangeliarza, który za chwilę zostanie tam umieszczony.
Ich światło wskazuje od początku na tę księgę.
e. Księgę Ewangelii kładzie się na
ołtarzu293.
Powinno to być na środku ołtarza, a nie z boku. W tym czasie na
ołtarzu nie powinno być mszału ani innych przedmiotów oprócz świec.
Ewangeliarz należy obrócić i położyć w taki sposób, aby kapłan lub
diakon, którzy będą go brali do procesji z Ewangeliarzem nie musieli
go obrać, lecz tylko zwyczajnie unieść w górę.
f. Kapłan może okadzić krzyż i ołtarz294.
POZDROWIENIE I WPROWADZENIE
317. "Gdy skończy się śpiew na wejście, kapłan i całe
zgromadzenie czynią znak krzyża. Następnie kapłan przez pozdrowienie
oznajmia wspólnocie obecność Pana. Przez to pozdrowienie i odpowiedź
ludu ukazuje się misterium zgromadzonego Kościoła. Po pozdrowieniu
kapłan, diakon lub inny usługujący wprowadza wiernych w myśl dnia"295.
AKT POKUTY
318. "Następnie kapłan wzywa do aktu pokuty; akt ten
spełnia cała wspólnota przez odmówienie spowiedzi powszechnej, lub
podobnej formuły, kapłan zaś kończy go prośbą o przebaczenie, czyli
absolucją, która jednak nie ma skuteczności właściwej dla sakramentu
pokuty"296.
319. Mszał rzymski przewiduje cztery formy aktu pokutnego:
a. Spowiedź powszechna. Ma ona charakter
wspólnej modlitwy wszystkich zgromadzonych.
b. Zmiłuj się nad nami, Panie. Forma
ta ma postać dialogu kapłana ze zgromadzona wspólnotą.
c. Tropy. Są to wezwania, które mogą
zaczerpnięte z mszału lub ułożone na potrzebny danej celebracji.
Tę formę aktu pokutnego można przeżyć w różny sposób: 1 - Wezwania
wypowiada lub śpiewa kapłan; 2 - Wezwania wypowiada lub śpiewa wyznaczona
osoba; 3 - Każde wezwanie wypowiada lub śpiewa inna osoba; 4 - Wezwanie
śpiewa kantor, słowa "zmiłuj się nad nami" śpiewa schola,
a wszyscy powtarzają "zmiłuj się nad nami".
d. Pokropienie. Ta forma może być
użyta na Mszy św. niedzielnej. Nawiązuje do chrztu św. Kapłan błogosławi
wodę i kropi nią wiernych. W tym czasie śpiewa się odpowiednią pieśń.
KYRIE, GLORIA I KOLEKTA
320. "Po akcie pokuty rozpoczyna się Panie, zmiłuj się
nad nami, chyba że ta aklamacja była już zawarta w samym akcie pokuty.
Ponieważ jest to śpiew, w którym wierni wzywają Pana i błagają Go
o miłosierdzie, wykonują go zwykle wszyscy, to znaczy bierze w nim
udział lud oraz chór czy kantor. Zwykle każdą aklamację mówi się
lub śpiewa dwa razy. Jednakże ze względu na charakter języka, kompozycji
muzycznej czy innej okoliczności nie wyklucza się większej liczby
wezwań czy wstawek w postaci krótkiego "tropu". Jeśli
się nie śpiewa Panie, zmiłuj się nad nami, należy je odrecytować"297.
321. "Chwała na wysokości jest bardzo starożytnym i
czcigodnym hymnem, w którym Kościół zgromadzony w Duchu Świętym
wysławia i błaga Ojca i Baranka. Śpiewa go całe zgromadzenie albo
lud na przemian z chórem, albo sam chór. Jeśli hymnu się nie śpiewa,
wszyscy go recytują wspólnie lub na przemian. Hymn się śpiewa lub
odmawia w niedziele, z wyjątkiem Adwentu i Wielkiego Postu, w uroczystości
i święta oraz podczas obchodów mających szczególny i bardziej uroczysty
charakter"298.
322. "Następnie kapłan wzywa lud do modlitwy; wszyscy
razem z kapłanem trwają przez chwilę w milczeniu, aby uświadomić
sobie, że stoją w obecności Boga i by w modlitwie osobistej wypowiedzieć
swoje prośby. Po czym kapłan odmawia modlitwę, która zwykle się
nazywa "kolektą". Wyraża się przez nią charakter obchodu
liturgicznego i za pośrednictwem słów kapłana zanosi się prośby
do Boga przez Chrystusa w Duchu Świętym. Lud, łącząc się z prośbą
i wyrażając na nią zgodę, przez aklamację Amen sprawia, że staje
się ona jego modlitwą. W Mszy św. odmawia się tylko jedną kolektę,
dotyczy to również modlitwy nad darami i modlitwy po Komunii"299.
323. "Bardzo często ministrant trzymający mszał przed
celebransem zamyka go i odchodzi z nim w czasie konkluzji modlitwy
lub podczas "Amen", Przez to ministrant zdradza się, że
nie modli się z innymi, a nawet przeszkadza w modlitwie. Tymczasem
zakończenie modlitwy jest bardzo ważne, bo "za pośrednictwem
słów kapłana kieruje się prośby do Boga przez Chrystusa w Duchu
Świętym", a "Lud łącząc się z prośbą i wyrażając nią zgodę,
przez aklamację "amen" sprawia, że staje się ona jego
modlitwą". Ministrant powinien wiernym dać przykład zaangażowanego
udziału w tej modlitwie"300.
Liturgia
słowa
324.
"Kiedy w Kościele czyta się Pismo święte, wtedy sam Bóg przemawia
do swego ludu, a Chrystus, obecny w swoim słowie głosi Ewangelię.
Dlatego też wszyscy powinni z czcią słuchać czytań słowa Bożego,
stanowią one bowiem w liturgii element o bardzo wielkim znaczeniu.
A chociaż słowo Boże w czytaniach Pisma św. zwraca się do wszystkich
ludzi każdej epoki i może być przez nich zrozumiane, jednak jego
skuteczność wzrasta dzięki żywemu wykładowi, to jest dzięki homilii,
która jest częścią akcji liturgicznej"301.
325. "Zasadniczą część liturgii słowa stanowią czytania
z Pisma św. wraz z towarzyszącymi im śpiewami. Natomiast homilia,
wyznanie wiary i modlitwa powszechna, czyli modlitwa wiernych, rozwijają
i kończą liturgię słowa. W czytaniach, które wyjaśnia homilia, Bóg
przemawia do swojego ludu, objawia mu tajemnicę odkupienia i zbawienia
i podaje mu pokarm duchowy, a sam Chrystus przez swoje słowo obecny
jest pośród wiernych. Lud przyswaja sobie to Boże słowo przez śpiew
i łączy się w nim ściśle przez wyznanie wiary, a posilony nim zanosi
w modlitwie powszechnej prośby w potrzebach całego Kościoła i o
zbawienie całego świata"302.
MILCZENIE
326. "Liturgia słowa winna być tak sprawowana, aby sprzyjała
medytacji; trzeba więc starannie unikać wszelkiego pośpiechu, który
by utrudniał skupienie. Dialog między Bogiem i ludźmi, odbywający
się pod natchnieniem Ducha Świętego, wymaga krótkich chwil ciszy,
dostosowanych do potrzeb zgromadzenia, aby wierni mogli przyjąć
do serca słowo Boże i przygotować na nie odpowiedź przez modlitwę.
Owe chwile ciszy w liturgii słowa można z pożytkiem zachować po
pierwszym i drugim czytaniu, wreszcie po homilii"303.
CZYTANIA I PSALM RESPONSORYJNY
327. Czytania wykonuje lektor. Czyni to zawsze z ambony304.
Podchodzi do niej po skończonej kolekcie (i po komentarzu przed
czytaniami, jeśli komentarz jest tu przewidziany), a nie w czasie
jej trwania. Zgromadzeni wierni przygotowują się do słuchania słowa
także przez moment ciszy, w czasie którego czytający słowo Boże
podchodzi do ambony.
328. "Po pierwszym czytaniu następuje psalm responsoryjny,
który stanowi integralną część liturgii słowa i sprzyja medytacji
słowa Bożego. Należy go więc uważać za ważny akt liturgiczny i duszpasterski"305.
329. Jeżeli zwrotek psalmu jest więcej nie należy ich skracać.
Można natomiast zgodnie z przepisami liturgicznymi wybrać inny psalm306.
330. Zarówno lektor jak i psałterzysta podchodząc do ambony
czynią skłon w stronę przewodniczącego zgromadzenia. Gdy jeden z
nich odchodzi od ambony po skończonej posłudze, a drugi podchodzi,
by posługę spełnić, skłon wykonują razem.
PROKLAMACJA EWANGELII
331. "Odczytanie Ewangelii stanowi szczyt liturgii słowa.
Sama liturgia uczy, że czytanie Ewangelii należy otoczyć najwyższym
szacunkiem, ponieważ wyróżnia je spośród innych czytań specjalnymi
honorami: duchowny wyznaczony do głoszenia Ewangelii otrzymuje błogosławieństwo
lub przygotowuje się przez modlitwę; wierni przez aklamację przyjmują
i wyznają, że Chrystus jest obecny i do nich mówi słuchając Jego
słowa w postawie stojącej; księdze Ewangelii oddaje się oznaki czci"307.
332. Aklamacja i śpiew przed Ewangelią
a. po czytaniach, które bezpośrednio
poprzedzają Ewangelię następuje alleluja albo inny śpiew zależnie
od okresu liturgicznego. Śpiew ten podejmują wszyscy stojąc powtarzając
za kantorem albo scholą.
b. sposób wykonania śpiewu przed
Ewangelią może być trojaki: w okresie, w którym śpiewane jest Alleluja
można zaśpiewać bądź psalm allelujatyczny, bądź psalm i Alleluja
ze swoim wersetem; w okresie, w którym nie odmawia się Alleluja
może być zastosowany albo psalm i werset przed Ewangelią albo sam
psalm; Alleluja albo inny śpiew przed Ewangelią można opuścić jeśli
się go nie śpiewa308
c. po "Alleluja" następuje
Sekwencja, która może być zastosowana w Uroczystość Zmartwychwstania
Pańskiego i Zesłania Ducha Świętego309.
333. Znakiem czci wobec księgi Ewangelii jest procesja z
Ewangeliarzem. Należy dążyć do tego, aby była ona zwyczajnym elementem
celebracji niedzielnej Eucharystii. Procesja może mieć różną formę:
a. Jeżeli używa się kadzidła, T i
N podchodzą do przewodniczącego zgromadzenia celem jego zasypania.
Następnie diakon lub gdy go brak, to sam kapłan podchodzi do ołtarza,
gdzie "głęboko pochylony odmawia modlitwę"310
i bierze Ewangeliarz. W tym czasie ministranci światła biorą świece.
Procesja udaje się w stronę ambony, gdzie czytający pozdrawia zgromadzonych,
okadza Ewangeliarz i odczytuje wyznaczony fragment Ewangelii. W
tym czasie trzymający kadzidło powinni nieco usunąć się na bok,
aby dym kadzidła nie przeszkadzał w czytaniu. Odchodzą jednak dopiero
po zakończeniu proklamacji Ewangelii. Ministranci światła zostawiają
świece przed amboną, jeżeli jest miejsce lub odnoszą je tam, gdzie
były przedtem.
b. Jeżeli nie używa się kadzidła
przebieg samej procesji jest podobny. Czytający, po modlitwie przed
ołtarzem, bierze Ewangeliarz i prowadzony przez ministrantów światła
udaje się do ambony. Nie należy robić procesji z Ewangeliarzem,
jeżeli nie ma usługujących do światła.
334. Po odczytaniu Ewangelii diakon lub kapłan mówi: "Oto
słowo Pańskie". Wypowiadając te słowa nie powinien podnosić
księgi i ukazywać jej wiernym, bowiem słowo już zostało proklamowane
i znajduje się w ludzkich sercach. Teraz każdy z uczestników zgromadzenia
jest żywa księgą i nosicielem słowa. Wyrażenie "oto słowo Pańskie"
kryje w sobie sens: "Oto słowo Pańskie w waszych sercach".
Odpowiedź: "Chwała Tobie, Chryste" jest aklamacją wyrażającą
akceptację dla tego słowa i radość z tego, że Chrystus w swoim słowie
nawiedził każdego ze swoich uczniów, którzy się wokół niego zgromadzili.
335. Po odczytaniu Ewangelii można zaśpiewać jeszcze raz
"alleluja". Nie powtarza się jednak wersetu z Pisma Świętego.
Gdy celebracji przewodniczy biskup, wtedy odczytujący Ewangelię
może do niego podejść i podać mu księgę do ucałowania. Biskup może
też udzielić błogosławieństwa Ewangeliarzem311.
Czyni to w czasie śpiewu alleluja nie czekając na jego zakończenie.
336. Jeśli komentarz liturgiczny odnosi się do Ewangelii
należy go przeczytać przed wersetem przed Ewangelią, a nie przed
wszystkimi czytaniami.
337. Gdzie należy położyć Ewangeliarz po odczytaniu Ewangelii?
Pierwszym miejscem, które jest dla niego przeznaczone, jest sama
ambona. Z niej proklamuje się Ewangelię i na niej powinien być położony
Ewangeliarz. Jeśli jednak z jakichś racji należy go wziąć z ambony,
np. podając go do ucałowania biskupowi, to odnosi się go na boczny
stolik, gdzie powinno być dla niego przygotowane miejsce (OWMR używa
sformułowania: "Ewangeliarz może być odniesiony na kredens
albo inne godne i odpowiednie miejsce")312.
Taka jest praktyka w rzymskich celebracjach. Uroczyście się ją wnosi,
ale się jej nie wynosi z powrotem w sposób uroczysty, podobnie jak
uroczyście zapala się Paschał, lecz nie gasi się go w sposób uroczysty.
Ani Ewangeliarz ani Paschał nie są pomniejszone przez to, że po
wniesieniu światła w życie ludzi, nie są już eksponowane, aby nie
przysłaniać prawdy, że światło słowa ma świecić w ludzkich umysłach
i sercach.
HOMILIA I MILCZENIE
338. "Homilia stanowi część liturgii. Jest bardzo zalecana
jako nieodzowny czynnik zasilający życie chrześcijańskie. Ma to
być albo wykład ujmujący pewien aspekt czytań Pisma św., albo wyjaśnienie
innego tekstu, zaczerpniętego z części stałych czy też własnych
Mszy z dnia, z uwzględnieniem obchodzonego misterium bądź szczególnych
potrzeb słuchaczy"313.
339. "Homilię głosi kapłan przewodniczący zgromadzeniu
lub koncelebrans albo niekiedy diakon, nigdy zaś człowiek świecki.
W szczególnych przypadkach homilię wygłosić może biskup lub prezbiter
nie celebrujący ani nie koncelebrujący sprawowanej Mszy. W niedziele
i święta obowiązujące należy głosić homilię podczas wszystkich Mszy
odprawionych z udziałem ludu. Można ją opuścić tylko z poważnej
przyczyny. Natomiast poleca się ją w pozostałe dni, zwłaszcza w
dni powszednie Adwentu, Wielkiego Postu i Okresu Wielkanocnego,
a także w inne święta i przy innych okazjach, gdy wierni liczniej
przybywają do kościoła. Zaleca się po homilii zachować krótkie milczenie"314.
WYZNANIE WIARY
340. "Podczas Mszy św. symbol, czyli wyznanie wiary,
zmierza ku temu, by lud wyraził zgodę i dał odpowiedź na słowo Boże,
które usłyszał w czytaniach i za pośrednictwem homilii, oraz by
uświadomił sobie zasadnicze prawdy wiary, zanim rozpocznie sprawowanie
Eucharystii"315.
341. Należy wyjaśniać wiernym ten głęboki sens wspólnego
wyznania wiary, aby ta część celebracji Eucharystii, była przepełniona
radością i wdzięcznością. Nie powinna to być zwykła recytacja, lecz
modlitwa. Dla jej ożywienia można w niektórych sytuacjach urozmaicać
jej formę:
a. Wyznanie wiary odmawia się lub
śpiewa według formuły zaaprobowanej przez Kościół do użytku liturgicznego.
W naszej praktyce są dwie takie formuły. Jedną stosujemy w czasie
Eucharystii, drugą w sakramencie Chrztu.
b. Dokument Kościoła zachęca także
do nauczenia recytacji Credo na dwa chóry lub śpiewania.
342. W czasie odmawiania Credo na słowa "stał się człowiekiem..."
wszyscy wykonują głęboki pokłon, a w uroczystość Zwiastowania oraz
Narodzenia Pańskiego przyklękają316.
MODLITWA POWSZECHNA
343. "W modlitwie powszechnej, czyli w modlitwie wiernych,
lud, odpowiadając w wierze na przyjęte słowo Boże oraz spełniając
swój urząd kapłański, modli się za wszystkich ludzi. Wypada, aby
ta modlitwa odbywała się w każdej Mszy z udziałem ludu, by w ten
sposób zanoszono prośby za Kościół święty, za tych, którzy nami
rządzą, za tych, którzy znajdują się w trudnych sytuacjach życiowych,
za wszystkich ludzi i o zbawienie całego świata"317.
344. Uwagi na temat sposobu przygotowania i przeżywania modlitwy
powszechnej oraz zadania osób pełniących posługę modlitwy omówione
zostały w części pierwszej Ceremoniału.
345. Uwagi:
a. Błędem jest tzw. spontaniczna
modlitwa powszechna, która polega na tym, że wezwania są wypowiadane
ad hoc bez odpowiedniego przygotowania i sprawdzenia. Przez to pomijane
są niektóre grupy wezwań, pomijane są wezwania ważne dla danego
zgromadzenia, dochodzi do wielomówstwa, które nuży uczestników.
b. Modlitwa powszechna nie jest czasem
przygotowania darów - podczas jej trwania ministranci ołtarza nie
zanoszą na ołtarz kielicha; ministrant księgi nie ustawia mszału.
Liturgia Eucharystii
346. "Chrystus ustanowił w czasie Ostatniej Wieczerzy
ofiarę i ucztę paschalną, przez którą staje się ciągle obecna w
Kościele ofiara krzyża, gdy kapłan, przedstawiający Chrystusa Pana,
spełnia to, co sam Pan uczynił i polecił spełniać uczniom na swoją
pamiątkę. Chrystus wziął chleb i kielich, dzięki czynił, łamał i
dawał uczniom swoim mówiąc: "Bierzcie, jedzcie, pijcie, to
jest Ciało moje; to jest kielich Krwi mojej. To czyńcie na moją
pamiątkę". Dlatego też Kościół tak ułożył cały obrzęd liturgii
eucharystycznej, że jego części odpowiadają tym słowom i czynnościom
Chrystusa"318.
PRZYGOTOWANIE DARÓW
347. "Najpierw przygotowuje się ołtarz, czyli stół Pański,
który jest ośrodkiem całej liturgii eucharystycznej. Kładzie się
na nim korporał, puryfikaterz, mszał i kielich, chyba że kielich
przygotowuje się na kredensie. Następnie przynosi się dary na ofiarę;
dobrze jest, gdy chleb i wino podają wierni, a kapłan lub diakon
przyjmują je w odpowiednim miejscu"319.
Nie należy tych czynności w żadnym razie wykonywać przed zakończeniem
modlitwy powszechnej. Dopiero, gdy skończy się modlitwa, rozpoczyna
się przygotowanie ołtarza i darów. "Jest to jeden z największych
nietaktów, jakie może popełnić służba liturgiczna w czasie Mszy
świętej"320.
Przeszkadza w dobrym przeżyciu modlitwy powszechnej i pomniejsza
znaczenie obrzędu przygotowania darów.
348. Po przygotowaniu ołtarza "przynosi się do ołtarza
dary, które staną się Ciałem i Krwią Chrystusa."321.
Dokumenty zalecają, aby przyniesienie darów miało charakter procesyjny.
Dary przynoszą wyznaczone osoby, a przy ołtarzu przyjmuje je kapłan
przy pomocy ministrantów ołtarza. Znaczenie tych czynności oraz
sposób spełniania posługi darów omówione zostały w części pierwszej
Ceremoniału.
349. W niektórych wspólnotach przyjmuje się zasadę, że przygotowuje
się tyle komunikantów do konsekracji ilu wiernych przystępuje do
Komunii św. (dla każdego kto przystąpi do Komunii św. powinny być
przełożone komunikanty). W ten sposób Komunia lepiej ujawnia uczestnictwo
w ofierze, która aktualnie jest sprawowana322.
350. Podczas przygotowania darów i procesji z darami wierni
przyjmują postawę siedzącą323.
Są jednak wspólnoty, które od dawna pielęgnują w czasie procesji
z darami postawę stojącą. Czy mogą ją zachować?:
a. Tak, gdyż w niej ukazuje się wyraźniej
współuczestnictwo w procesji z darami.
b. Tak, ale tylko w czasie Eucharystii,
w której uczestniczą członkowie wspólnoty.
c. Nie, gdyż powinna być jednolitość
w postawach.
351. Po złożeniu darów na ołtarzu, następuje ich okadzenie,
a po nich okadza się krzyż i ołtarz. Gdy celebrans odda kadzidło
diakonowi lub ministrantowi, wszyscy wstają i okadzony zostaje celebrans,
koncelebransi oraz wszyscy zgromadzeni.
352. Po okadzeniu do kapłana przewodniczącego zgromadzeniu
podchodzą ministranci z wodą i ręczniczkiem, aby obmyć mu ręce.
353. Uwagi:
a. Jeśli innych kapłan niż GC głosi
homilię to nie powinien "wprowadzać do modlitwy powszechnej
czy rozpoczynać Credo - to zadania GC.
b. W czasie okadzania lud Dk (T,
N) nie stoją tyłem do ołtarza (i do GC), na środku, ale z boku.
c. W procesji z darami nie niesie
się zapalonych świec - świece podczas liturgii oznaczają obecność
Chrystusa - w darach nie jest On obecny, w taki sposób jak w osobie
kapłana, w swoim słowie, w postaciach eucharystycznych.
d. Nie kładzie się żadnych darów,
prócz chleba i wina na ołtarzu. Dotyczy to także kwiatów! Powinny
być one położone na odpowiednim miejscu.
e. Nowe Wprowadzenie do Mszału dopuszcza
wprawdzie wypowiadanie aklamacji (...dici potest...) przy przekazywaniu
tego znaku ale decyzję co do sposobu przekazywania pozostawia Konferencji
Episkopatu. KE Polski wypowiedziała się za przekazywaniem tego znaku
bez słów324.
MODLITWA EUCHARYSTYCZNA
354. W czasie prefacji zgromadzeni wierni stoją. Klękają
przed epiklezą. Ministrant może wtedy dać znak dzwonkiem325.
Kapłan powinien w tym momencie zaczekać, aż wszyscy uklękną i nastanie
cisza w kościele. Nie można odmawiać modlitwy epikletycznej w czasie,
gdy wszyscy klękają. Jest to modlitwa, w którą wszyscy mają się
włączyć duchowo z całą uwagą i skupieniem. Jeżeli używa się kadzidła,
ministranci z kadzidłem powinni też przyjść na tyle wcześniej, aby
w czasie epiklezy nie wykonywać żadnych czynności, lecz modlić się.
355. Wierni wstają po zakończeniu słów konsekracji. Aklamację
po przeistoczeniu śpiewają w postawie stojącej.
356. Na zakończenie modlitwy eucharystycznej wierni śpiewają
uroczyste: Amen". Kapłan trzyma uniesione w górę konsekrowane
postaci chleba i wina aż do zakończenia śpiewu. Zaleca się, aby
we wspólnotach parafialnych uczyć śpiewać "Amen" powtarzane
wielokrotnie.
357. Podczas modlitwy eucharystycznej nie ma miejsca na komentarze
liturgiczne, spotykane np. w Mszach Św. z udziałem dzieci: "Patrzymy.na
Pana Jezusa" po słowach konsekracji czy podobne. Zaburza to
harmonię tej modlitwy i utrudnia uczestnictwo.
OBRZĘDY KOMUNII ŚWIĘTEJ
358. "Ponieważ sprawowanie Eucharystii jest ucztą paschalną,
wypada aby zgodnie z poleceniem Pana wierni odpowiednio przygotowani
przyjmowali Jego Ciało i Krew jako pokarm duchowy. Zmierzają do
tego łamanie chleba oraz inne obrzędy przygotowawcze, które bezpośrednio
prowadzą wiernych do Komunii"326.
359. Porządek procesji komunijnej:
a. Podczas rozpoczęcia Baranku Boży
powinna rozpoczynać się procesja komunijna, mogą ją rozpoczynać
np. ministranci światła ze świecami. Za nimi ustawiają się pozostali
członkowie służby liturgicznej, a następnie wierni począwszy od
siedzących w ostatnich albo też pierwszych ławkach.
b. Kapłani - koncelebransi przyjmują
Komunię św. przed rozdzieleniem jej wiernym albo w trakcie jej udzielania
(jeżeli jest więcej koncelebransów).
c. Puryfikacji dokonuje diakon, któryś
z koncelebransów albo akolita. Można tego dokonać także po Eucharystii,
np. gdy naczyń jest więcej, przy czym naczynia liturgiczne do puryfikacji
należy pozostawić na korporale (na ołtarzu albo na kredensie)327.
Jeśli puryfikacja odbywa się przy ołtarzu ministrant zanosi naczynia
liturgiczne po puryfikacji na kredens328.
360. Po modlitwie po Komunii w razie potrzeby następują krótkie
ogłoszenia. Po błogosławieństwie GC razem z ministrantami czyni
należny ukłon (albo przyklęka) i odchodzi.
Obrzędy rozesłania
361. Po udzieleniu błogosławieństwa usługujący ministranci
ustawiają się do powrotu do zakrystii. Dokumenty nie nazywają tego
przejścia procesją. Powinno ono jednak zachować właściwy porządek
i piękno.
Inne
formy celebracji Eucharystii
362.
Niektóre elementy celebracji Eucharystii zmieniają się w szczególnych
okolicznościach, szczególnie zaś gdy przewodniczy jej biskup, gdy
posługuje w niej diakon, gdy jest celebrowana z udziałem dzieci
lub dla grup specjalnych.
Msza pod przewodnictwem biskupa
363. "Biskupa należy uważać za arcykapłana w jego owczarni.
Od niego bowiem w pewnym stopniu pochodzi i zależy chrześcijańskie
życie jego wiernych. Dlatego wszyscy powinni bardzo cenić życie
liturgiczne diecezji skupione wokół biskupa, zwłaszcza w kościele
katedralnym. Powinni być przekonani, że Kościół ujawnia się przede
wszystkim w pełnym i czynnym uczestnictwie całego świętego Ludu
Bożego w tych samych obchodach liturgicznych, zwłaszcza w tej samej
Eucharystii, w jednej modlitwie, przy jednym ołtarzu pod przewodnictwem
biskupa, otoczonego kapłanami i sługami ołtarza"329.
UWAGI OGÓLNE
364. Celebracja szczególnie eucharystyczna, w której zgromadzonemu
Ludowi Bożemu przewodniczy biskup otoczony kapłanami, diakonami
i całą służbą liturgiczną, najpełniej wyraża obecność Kościoła w
świecie, czyli naszego Pana Jezusa Chrystusa, Najwyższego Kapłana,
gromadzącego wokół siebie wierzących i który w ten sposób kroczy
przez dzieje ludzkości.
365. Mimo wielkiej wagi takiej celebracji, nie powinna ona
przybierać form przesadnych, natomiast powinna wyrażać strukturę
Kościoła i Jego zadanie ewangelizacyjne. Wymaga to zatem aktywnego
uczestnictwa każdego z członków zgromadzenia liturgicznego, podjęcia
w nim właściwej dla każdego odpowiedzialności oraz stworzenia klimatu
świadczącego o rozumieniu wspomnianej wyżej tajemnicy.
366. Biskupa należy pozdrowić się głębokim skłonem ilekroć
posługujący podchodzi do niego, od niego odchodzi lub przed nim
przechodzi.
367. Należy unikać przechodzenia między ołtarzem a katedrą
biskupa, ze względu na szacunek wobec obydwu. Należy kłaniać się
zarówno przed biskupem jak i przed ołtarzem, w zależności gdzie
posługujący zbliża się w danym momencie.
368. Jeśli w prezbiterium znajduje się więcej biskupów, pozdrawia
się jedynie biskupa przewodniczącego celebracji.
PRZYGOTOWANIE
369. Przygotowanie w zakrystii:
a. Diakoni zjawiają się w zakrystii
znacznie wcześniej przed przyjściem biskupa. Sprawdzają czy przygotowano
Ewangeliarz, miejsca do siedzenia dla nich, szaty liturgiczne biskupa,
jego pastorał i mitrę. Następnie ubierają szaty liturgiczne i oczekują
na przyjście biskupa.
b. Biskup ubiera się w zakrystii
lub przy stoliku. Nigdy nie wolno przygotowywać szat liturgicznych
biskupa na ołtarzu. Przy ubieraniu się biskupa pomagają diakoni,
już tutaj rozpoczynając swoją posługę.
c. Zdejmuje ewentualnie kapę (jeśli
był jakiś obrzęd wcześniej) lub mantolet, także rokietę, umywa ręce.
Następnie zakłada humerał, albę, cingulum, pektorał, stułę, ornat.
Mitrę zakłada mu jeden z diakonów. Arcybiskupowi, przed nałożeniem
mitry, podaje się wcześniej paliusz.
370. Procesja wejścia i obrzędy wstępne:
a. W odpowiednim momencie, gdy biskup
jest już ubrany i za chwilę ma się rozpocząć procesja, ceremoniarz
wzywa: Positio incensi. Do biskupa zbliża się turyferariusz z kadzielnicą.
Biskup nakłada kadzidło i błogosławi je.
b. Biskup otrzymuje pastorał od ministranta.
Jeden z diakonów bierze Ewangeliarz, unosi go odpowiednio z pierwszą
stroną okładki zwróconą do przodu, zajmuje przewidziane dla siebie
miejsce w procesji. Ceremoniarz wzywa obecnych w zakrystii Inclinatio
cruci i wszyscy robią głęboki skłon w kierunku krzyża. Następnie
ceremoniarz podaje komendę Procedamus. Wtedy procesja rusza.
c. Krucyferariusz niesie krzyż między
ministrantami niosącymi zapalone świece. Jeśli Eucharystię sprawuje
biskup ordynariusz diecezji - świec może być siedem330.
d. Drugi diakon idzie w procesji
za biskupem (krok za biskupem, nie równo z nim). Za nim idą ministranci
od mitry i pastorału oraz ewentualnie ministrant księgi (ceremoniarz).
e. Po przybyciu do ołtarza wszyscy
kolejno oddają mu cześć przez skłon głowy, a gdy jest tabernakulum
z Najświętszym Sakramentem - przez przyklęknięcie331.
Ministranci czynią to parami, a biskup najpierw oddaje pastorał
i mitrę, następnie wraz z diakonami, ministrantem księgi i ceremoniarzem
czyni głęboki ukłon (lub przyklęka), zbliża się do ołtarza i całuje
go razem z nimi. z towarzyszącymi mu najbliższymi dwoma koncelebransami
i diakonami.
f. Turyferariusz przynosi kadzielnicę,
do której jeśli to było konieczne nasypał już wcześniej ponownie
kadzidła, i przekazuje ją diakonowi a ten biskupowi. Następuje okadzenie
najpierw krzyża i ołtarza. Jeśli krzyż znajduje się nad ołtarzem
lub na nim okadza się go najpierw. W przeciwnym wypadku biskup okadza
krzyż gdy przechodzi przed nim332.
g. Biskup najkrótszą drogą udaje
się na katedrę. Obok biskupa zajmują miejsce diakoni, aby mogli
w każdej chwili posługiwać biskupowi. Miejsce to jednak powinno
być tak zaznaczone, by nie sugerować iż cieszą się tym samym stopniem
co prezbiterzy (136). W razie braku diakonów ich miejsce zajmują
koncelebransi.
h. Po zakończeniu pieśni na wejście kapłan, diakon lub odpowiednio
przygotowany ministrant wprowadza wiernych w myśl dnia333.
i. W mszach koncelebrowanych przez
biskupa wprowadzenie w myśl dnia wypowiadać może sam biskup, diakon
albo któryś z koncelebransów334.
Ceremoniał Biskupi nie wspomina w tym przypadku o możliwości wypowiedzenia
wprowadzenia przez osobę świecką.
j. Gdy ma miejsce pokropienie na
początku mszy świętej, diakon w odpowiednim momencie podaje biskupowi
kropidło. Biskup żegna się wodą święconą, kropi koncelebransów i
służbę przy ołtarzu, następnie wraz z diakonami przechodzi przez
kościół. Jeden z diakonów niesie naczynie z wodą święconą.335
k. Gloria w uroczystości, niedziele
- z wyjątkiem Adwentu i Wielkiego Postu, święta i podczas innych
bardziej uroczystych obchodów rozpoczyna biskup, ktoś z koncelebransów
albo kantor. Śpiewa go lud, chór na przemian z ludem albo sam chór336.
l. Po skończeniu kolekty biskup siada i od jednego z diakonów otrzymuje
mitrę337.
371. Liturgia słowa338:
a. Gdy rozpoczyna się Alleluja lub
odpowiedni śpiew w czasie Wielkiego Postu wszyscy wstają za wyjątkiem
biskupa. Biskup nakłada kadzidło (jeśli biskup siedzi turyferariusz
i nawikulariusz klękają).
b. Diakon, który ma głosić Ewangelię
zbliża się do biskupa i prosi pochylony o błogosławieństwo. Gdy
biskup go błogosławi robi znak krzyża i skończonej formule biskupa
odpowiada Amen. Udaje się następnie w stronę ołtarza, skłania się
głęboko i zabiera Ewangeliarz unosząc go w górę (pierwsza strona
okładki przed siebie) idzie do ambony.
c. Po pobłogosławieniu diakona biskup
oddaje mitrę i wstaje.
d. Gdy diakon wypowie słowa: Słowa
Ewangelii według świętego ... i zrobi znak krzyża na czole itd.,
biskup otrzymuje od drugiego diakona pastorał.
e. Po skończonej Ewangelii diakon
przynosi Ewangeliarz biskupowi do ucałowania. Następnie diakon odnosi
z szacunkiem księgę Ewangelii na odpowiedni stolik lub bezpośrednio
do zakrystii.
f. Teraz biskup otrzymuje mitrę i
trzymając pastorał mówi homilię (jeśli to możliwe siedząc na katedrze).
Po homilii zachowuje się chwilę milczenia. Jeśli biskup nie mówi
homilii również pozostaje w mitrze.
g. Po skończonej chwili milczenia
po homilii biskup ściąga mitrę i oddaje pastorał, zarówno gdy ma
być odmawiane Credo jak i przed modlitwą powszechną.
h. Po skończonym Credo (jeśli jest
przewidziane w celebracji) biskup wprowadza do modlitwy powszechnej
(bez mitry i pastorału). Na zakończenie, z rozłożonymi rękami kończy
modlitwę powszechną odpowiednią oracją.
372. Liturgia Eucharystii339:
a. Po skończonej modlitwie powszechnej
biskup siada i otrzymuje mitrę. W tym czasie diakoni przygotowują
ołtarz. Jeśli urządza się procesję z darami (co jest pożądane w
czasie takiej mszy świętej) biskup wychodzi przed ołtarz wraz diakonami.
Biskup przyjmuje dary od przynoszących i przekazuje je diakonom.
Ci zanoszą chleb i wino (do celebracji eucharystycznej) na ołtarz.
Inne dary zanosi się w odpowiednie, wcześniej przewidziane miejsce.
Może to być mały stoliczek przed ołtarzem lub obok niego.
b. Biskup wraz z diakonami zbliża
się do ołtarza i składa mitrę. Jeden z diakonów podaje mu patenę
i rozpoczyna się właściwy obrzęd, podczas którego diakon wykonuje
zwyczajne swoje czynności.
c. Gdy biskup schylony nad ołtarzem
odmawia modlitwę Przyjmij nas, Panie, w duchu pokory turyferariusz
przynosi kadzielnicę (i podaje diakonowi łódkę). Biskup nasypuje
kadzidło, błogosławi je. Diakon oddaje łódkę, bierze kadzielnicę
i podaje biskupowi. Następuje okadzenie darów, krzyża i ołtarza.
Diakoni towarzyszą biskupowi. Po skończeniu okadzenia ołtarza, z
boku ołtarza i w odpowiedniej odległości od biskupa ustawiają się
obydwaj diakoni i jeden z nich okadza biskupa. W tym czasie zgromadzenie
liturgiczne powstaje. Następnie diakon okadza koncelebransów i lud.
Obrzęd ten powinien być prosty i należy unikać specjalnego wyróżniania
osób, które przesłoniłoby jego właściwe znaczenie.
d. Po okadzeniu biskupa podchodzą
do niego ministranci z dzbankiem, tacką i ręczniczkiem do obrzędu
lavabo. Jeśli potrzeba biskup zdejmuje pierścień (przytrzymuje go
jeden z diakonów lub inny ministrant najlepiej na tacce), który
zakłada z powrotem po wytarciu rąk.
e. Módlcie się bracia. Po skończonym
Niech Pan przyjmie ofiarę diakon zdejmuje biskupowi piuskę i podaje
ministrantowi na tackę.
f. W czasie modlitwy eucharystycznej
diakoni pozostają nieco z tyłu za koncelebransami, tak jednak by
mogli posługiwać do mszału czy też przy kielichu. Nie powinni pozostawać
między biskupem a koncelebransami lub między koncelebransami a ołtarzem.
g. Jeśli kielich pozostaje przykryty
palką, jeden z diakonów odkrywa go podczas epiklezy. Od epiklezy
do końca podniesienia kielicha diakoni klęczą.
h. Przed podniesieniem jeden z diakonów
przechodzi przed ołtarz, nakłada kadzidło i okadza w czasie podniesienia
hostię i kielich pojedynczymi ruchami, tak długo jak trwa podniesienie.
i. Po podniesieniu, jeśli potrzeba,
diakon przykrywa kielich palką.
j. W czasie doksologii jeden z diakonów
odbiera z rąk biskupa kielich i trzyma go podniesiony, podczas gdy
biskup trzyma hostię, dopóki lud nie skończy Amen.
k. Wezwanie Przekażcie sobie znak
pokoju głosi jeden z diakonów, tak jednak by nie "odpychać"
koncelebransów lub biskupa z jego miejsca przewodniczenia. Wskazanym
byłoby podejść do innego mikrofonu, np. przy ambonie. Mikrofon może
także podać ministrant mikrofonu.
l. Biskup przekazuje znak pokoju
najpierw dwom najbliżej stojącym koncelebransom i potem jednemu
z diakonów.
m. Łamanie chleba rozpoczyna biskup
i mogą mu pomagać koncelebransi. W razie ich braku mogą biskupowi
pomagać diakoni.
n. Koncelebransi podchodzą kolejno
do biskupa, po przyklęknięciu przyjmują z jego rąk Ciało Pańskie
lub zabierają je z piksydy położonej na ołtarzu. Mogą także pozostać
na swoim miejscu. Tam może im zanieść Ciało Pańskie sam biskup lub
też może posłać, któregoś z koncelebransów lub nawet diakona (dokumenty
nic o takiej formie nie wspominają, lecz praktyka to sugeruje).
Komunia koncelebransów może odbyć się także przez zanurzenie i wtedy
rozpoczyna się w stosownym momencie, gdy biskup odejdzie od ołtarza.
Przy dużej ilości koncelebransów jest możliwe, aby diakoni przynieśli
bliżej koncelebransów naczynie z Ciałem Pańskim i kielich z Krwią
Pańską. Koncelebransi podchodzą wtedy do diakonów i biorą Ciało
i Krew w przewidziany sposób. Diakoni nic mówią, podając koncelebransom
naczynia.
o. Diakoni otrzymują komunię świętą
pod obiema postaciami z rąk biskupa. Mogą ją otrzymać w każdej z
postaci osobno lub per intictionem. Gdy koncelebransów jest niewielu
(2 lub 4) wtedy diakoni powinni otrzymać komunię po koncelebransach.
p. Po przyjęciu komunii świętej diakoni
pomagają biskupowi w udzielaniu jej wiernym. Jeden z nich niesie
patenę. Jeśli udziela się komunii pod obiema postaciami wtedy diakon
w zasadzie niesie kielich, chyba że biskup woli inaczej.
q. Pozostałą Krew Pańską diakon spożywa
przy ołtarzu. Należy unikać zanoszenia kielicha z Krwią Pańską koncelebransom
pozostającym na swoich miejscach. Gdy diakon nie jest w stanie sam
spożyć pozostającej Krwi Pańskiej wtedy powinien poprosić koncelebransów
o podejście do ołtarza. Dopiero pusty kielich przenosi się na kredens,
aby w odpowiednim czasie dokonać puryfikacji.
r. Po skończonej komunii biskup wraca
do katedry, sam nakłada piuskę lub zakłada mu ją diakon (lub ceremoniarz).
Przynosi się biskupowi do katedry naczynie do obmycia palców i ręczniczek.
s. W stosownym momencie, po dziękczynieniu
biskup wzywa: Módlmy się i wszyscy wstają. Biskup odmawia modlitwę
po komunii.
373. Obrzędy zakończenia340:
a. Przed błogosławieństwem biskup
otrzymuje mitrę i rozpoczyna obrzęd błogosławieństwa końcowego.
Może ono mieć formę błogosławieństwa uroczystego (potrójne z wyciągniętymi
rękami) lub biskupiego. Przed samym aktem błogosławieństwa biskup
otrzymuje pastorał i kreśli potrójny znak krzyża.
b. Jeśli biskup udziela błogosławieństwa
apostolskiego, w przewidzianych przez Prawo Kanoniczne wypadkach,
zapowiada to diakon jeszcze przed jego udzieleniem i informując
o możliwości uzyskania odpustu zupełnego.
c. Po skończonym błogosławieństwie
jeden z diakonów rozsyła lud słowami: Idźcie w pokoju Chrystusa.
d. Biskup z mitrą na głowie i z pastorałem
w ręce całuje równocześnie z diakonami ołtarz. Następnie przyklękają
zwróceni do tabernakulum. Jeśli nie ma tabernakulum czynią głęboki
skłon w stronę ołtarza i rozpoczyna się procesja wyjścia. Zazwyczaj
jest ona prostsza i krótsza niż procesja wejścia.
e. Po powrocie do zakrystii cała
służba liturgiczna i koncelebransi oczekują na przyjście biskupa
zwróceni w stronę krzyża. Gdy biskup dojdzie do zakrystii ceremoniarz
wzywa głośno: Inclinatio cruci. Wszyscy skłaniają się głęboko w
stronę krzyża.
f. Następnie ceremoniarz wzywa koncelebransów
oraz służbę liturgiczną do pozdrowienia celebransa: Salutatio Excellentissimi
celebranti (Eminentissimi, Reverendissimi, Illustrissimi). Wszyscy
skłaniają się w kierunku biskupa.
g. Skłonem głowy ministranci i pozostała
służba liturgiczna pozdrawiają koncelebransów.
h. Jeden z diakonów odbiera od biskupa
pastorał a drugi zdejmuje mitrę. Dalej diakoni pomagają biskupowi
zdjąć szaty liturgiczne i założyć rokietę i mantolet, a także krzyż
pektoralny.
374. Dopiero po skończonej posłudze wobec księdza biskupa
diakoni zdejmują własne szaty liturgiczne.
Msza z udziałem diakona
375. Ogólnie - posługa diakona podczas Eucharystii obejmuje
następujące czynności:
a. podczas Eucharystii posługuje
on celebransowi przy księdze (strona darów) i kielichu (strona słowa)
b. Diakon głosi Ewangelię i może
głosić homilię
c. Kieruje udziałem wiernych przez
odpowiednie komentarze i podaje intencje modlitwy wiernych
d. Pomaga przy rozdzielaniu Komunii
św. oraz przy puryfikowaniu naczyń liturgicznych
e. W razie potrzeby wykonuje czynności
innych posługujących 341
376. Obrzędy wstępne:
a. Diakon niesie uniesiony Ewangeliarz
poprzedzając celebransa
b. Po dojściu do ołtarza nie opuściwszy
skłon kładzie Ewangeliarz na ołtarzu, a następnie wraz z głównym
celebransem całuje ołtarz 342.
c. Diakoni, którzy nie niosą Ewangeliarza
czynią głęboki skłon przed ołtarzem wraz z kapłanem, po czym razem
z nim całują ołtarz.
d. Diakoni asystują przy okadzeniu
krzyża i ołtarza 343
e. Po okadzeniu ołtarza zajmują miejsca
przy głównym celebransie posługując w razie potrzeby344
377. Liturgia słowa:
a. Podczas śpiewu na Ewangelię diakoni
asystują przy zasypaniu kadzidła, po czym jeden z nich czyni głęboki
skłon przed celebransem i prosi o błogosławieństwo słowami "Pobłogosław
mnie ojcze". Po błogosławieństwie kapłana diakon czyni znak
krzyża i odpowiada "Amen"345.
b. Po uczynieniu skłonu przed ołtarzem
bierze z niego ewangeliarz i niesie do ambonki poprzedzany przez
ministrantów niosących turyfer i świece346.
c. Na ambonce po pozdrowieniu ludu
"Pan z wami" i odpowiedzi ludu czyni potrójny znak krzyża,
następnie okadza księgę Ewangelii. Po proklamacji Ewangelii mówi:
"Oto słowo Pańskie". Po odpowiedzi ludu - całuje księgę.
Podczas uroczystych celebracji biskup może dokonać uroczystego błogosławieństwa
Ewangeliarzem347
d. Następnie Ewangeliarz jest zanoszony
na kredens albo pozostaje w innym odpowiednim miejscu.348.
e. Gdy nie ma lektora diakon czyta
także inne lekcje349.
f. Po wprowadzeniu kapłana diakon
może podawać z ambony intencje modlitwy powszechnej350.
378. Liturgia eucharystyczna:
a. Po zakończeniu modlitwy powszechnej
diakon z pomocą akolity przygotowuje ołtarz, asystuje przy przyjmowaniu
darów, niesie patenę z chlebem do konsekracji, nalewa wino i wodę
do kielicha wypowiadając cicho przepisaną modlitwę, następnie podaje
kielich kapłanowi. Jeśli jest to przepisane - asystuje przy okadzaniu
darów ofiarnych, krzyża i ołtarza. Następnie diakona albo akolita
okadza celebransa, koncelebransów i lud351.
b. Podczas modlitwy eucharystycznej
diakon posługuje przy kielichu i mszale352.
c. Od epiklezy do podniesienia kielicha
diakon przyklęka (de more - tj. może przyklęknąć)353.
d. Jeśli jest obecnych kilku diakonów,
jeden z nich okadza podczas podniesienia hostii i kielicha354.
e. Podczas doksologii diakon stojąc
z boku celebransa trzyma uniesiony kielich aż do kończącego doksologię
"Amen"355.
f. Po słowach kapłana "Pokój
Pański niech zawsze będzie z wami" i odpowiedzi ludu diakon
może wypowiedzieć wezwanie do przekazania znaku pokoju.
g. Następnie otrzymuje znak pokoju
od celebransa i może przekazać do pozostałym posługującym356.
h. Diakon otrzymuje Komunię św. pod
dwiema postaciami od celebransa, a następnie pomaga mu przy rozdzielaniu
Komunii. W szczególności, gdy Komunia św. jest pod dwiema postaciami
diakon rozdziela Krew Pańską357.
i. Po zakończeniu rozdzielania Komunii
św. diakon z kapłanem wracają do ołtarza i diakon dokonuje puryfikacji
- jak to opisano wyżej358.
379. Obrzędy zakończenia:
a. Po modlitwie po Komunii diakon
może podać krótkie ogłoszenia359.
b. Jeśli ma miejsce uroczyste błogosławieństwo
diakon kieruje do wiernych słowa "Pochylcie głowy na błogosławieństwo"360.
c. Po błogosławieństwie diakon odsyła
wiernych słowami "Idźcie w pokoju Chrystusa"361.
d. Następnie wraz z kapłanem całuje
ołtarz i odchodzi w taki sposób, jak w procesji wejścia.
Msza w grupach specjalnych
380. "Troska duszpasterska obejmuje również grupy specjalne
i skierowana jest ku nim nie dla podtrzymania pewnego rozdziału
czy tworzenia małych Kościołów lub ustanawiania przywilejów, lecz
w celu wyjścia naprzeciw poszczególnym potrzebom wiernych i aby
uwzględnić głębiej życie chrześcijańskie, zgodnie z potrzebami formacją
osób tworzących daną grupę, łącznie ze wszystkimi dobrodziejstwami,
jakie wypływają z tego szczególnego związku duchowego lub apostolskiego
oraz z dążności do wzajemnego budowania się"362.
381. Do grup specjalnych, dla których po pilnym rozważeniu
przy uwzględnieniu wszystkich okoliczności czy w poszczególnych
przypadkach jest pożyteczne z duszpasterskiego punktu widzenia sprawowanie
Eucharystii czy też jest może wskazane przeprowadzenie innej celebracji
należą363:
a. spotkania w celu odprawienia ćwiczeń
duchowych spotkania dla rozważenia tematów religijnych lub duszpasterskich,
zebrania apostolstwa świeckich i innych tego typu stowarzyszeń
b. spotkania pewnej grupy parafian,
podejmowane w celach duszpasterskich
c. spotkania wiernych, mieszkających
daleko od kościoła parafialnego, odbywane w określonych terminach,
z troska o ich religijną formację
d. spotkania wiernych jednego stanu,
podejmowane w celu wychowania lub formacji religijnej bardziej do
niech dostosowanej
e. spotkania rodzinne przy chorych
lub starszych osobach, które nie wychodzą z domu i dlatego nigdy
nie mogłyby uczestniczyć we mszy św. W tym przypadku do wspólnej
celebracji dołączają się sąsiedzi i inni opiekujący się chorymi
osobami
f. zebrania rodzinne z okazji modłów
przy zmarłym lub z innej okazji o charakterze religijnym
382. Miejsce celebracji364:
a. zasadniczo celebracja powinna
się odbywać w miejscu świętym
b. ordynariusz miejsca ewentualne
ordynariusz zakonny może zezwolić na sprawowanie Eucharystii poza
miejscem świętym, należy wówczas pamiętać, by miejsce sprawowania
Eucharystii było odpowiednio godne, wybór takiego miejsca nie prowadził
do wyróżniania niektórych rodzin. Nigdy nie należy sprawować Eucharystii
w sypialni.
383. Można w celu lepszego dostosowania odprawiania Eucharystii
do okoliczności rzeczy i osób ułożyć odpowiednio poszczególne części
z uwzględnieniem norm ogólnych i poniższych zasad365:
a. szczególnie należy dbać o czynne
uczestnictwo wiernych
b. sprawowanie Eucharystii można
poprzedzić wspólną medytacją Pisma św. lub pouczeniem duchowym
c. celebrans może - prócz pouczenia
wstępnego powiedzieć wprowadzenie do liturgii słowa przed rozpoczęciem
czytań, do modlitwy eucharystycznej przed prefacją oraz przed rozesłaniem
wiernych. Tego typu pouczenia są zabronione w czasie modlitwy eucharystycznej
d. do liturgii słowa można dobrać
teksty wzięte z zatwierdzonego lekcjonarza bardziej odpowiadające
szczególnemu charakterowi zgromadzenia
e. w homilii kapłan winien nawiązać
do tego szczególnego sposobu sprawowania Eucharystii i naświetlić
powiązania zachodzące miedzy zebraną tam grupą a Kościołem lokalnym
i powszechnym
f. modlitwę powszechną można dostosować
do szczególnych okoliczności zachowując jej religijny charakter.
Nie wolno pominąć żadnej z czterech grup wezwań. Obecni mogą także
dołączyć jakąś specjalna intencję, odpowiednio uprzednio przygotowaną.
384. Komunię św. uczestnicy przyjmują stosując praktykę przyjętą
w poszczególnych diecezjach. Komunii pod dwiema postaciami można
udzielić zachowując przepisy ustalone we Wprowadzeniu Ogólnym do
Mszału Rzymskiego. Nie można udzielić komunii pod dwiema postaciami
w Mszach w domu - chyba, że jest udzielana na sposób wiatyku366.
385. Przy stosowaniu śpiewu należy przestrzegać przepisów
dotyczących śpiewu i muzyki. Należy unikać wszystkiego, co by nie
odpowiadało świętości obrzędu i nie podtrzymywało pobożności wiernych367.
386. Jeśli Eucharystia jest sprawowana poza miejscem świętym
należy zachować poniższe przepisy:
a. Mszy św. w domu nie powinno odprawiać
się w domu w niedzielę i święta wyjąwszy szczególne przypadki, by
nie pozbawiać zgromadzenia parafialnego posługi kapłańskiej.
b. jeśli kapłanem odprawiającym nie
jest sam proboszcz - powinien powiadomić proboszcza. Proboszcz natomiast
ma obowiązek przesłać biskupowi relację o tego rodzaju sposobach
odprawiania
c. przed Eucharystią należy przestrzegać
postu, w szczególności nie wolno odprawiać Eucharystii bezpośrednio
po posiłku
d. jeśli po Eucharystii ma miejsce
posiłek należy, w miarę możliwości zatroszczyć się o to, by nie
używano tego samego stołu, na którym sprawowano Eucharystię
e. nie wolno sprawować Mszy późną nocą
f. nie należy ze zgromadzenia rodzinnego
wykluczać tych, którzy pragną z uzasadnionych przyczyn uczestniczyć
we Mszy św.
387. Pewne teksty liturgiczne mogą być dobierane z Mszału
lub zatwierdzonych dodatków. Należy zachować przepisy dotyczące
wyposażenia ołtarza, świętych naczyń i szat liturgicznych. Także
gesty celebransa, ceremonie, ubiór uczestnik ów powinny być zgodne
z ogólnymi przepisami liturgicznymi368
Msza z udziałem dzieci
388. "Ponieważ nie można sobie wyobrazić pełnego życia
chrześcijańskiego bez uczestnictwa w czynnościach liturgicznych,
w których zgromadzeni wierni sprawują paschalne misterium, religijna
inicjacja dzieci powinna zmierzać do tego celu. Kościół, który chrzci
niemowlęta i pokłada ufność w darach udzielonych przez ten sakrament,
ma obowiązek czuwać, aby ochrzczeni wzrastali w łączności z Chrystusem
i z braćmi. Znakiem i dowodem tej łączności jest udział w uczcie
eucharystycznej. Do tego uczestnictwa należy dzieci przygotowywać
i w prowadzić w jego głębsze znaczenie. Formacji liturgicznej i
eucharystycznej nie należy oddzielać od pełnego wychowania humanistycznego
i chrześcijańskiego; byłoby nawet szkodliwe, gdyby formacja liturgiczna
była pozbawiona takiej podstawy"369.
W katechezie należy dzieciom wyjaśniać teksty modlitw eucharystycznych
przewidzianych w mszach z udziałem dzieci.
389. Celem niżej podanych adaptacji jest to, by "dzieci
uczestnicząc we Mszy św. mogły bez przeszkód i z radością iść razem
na spotkanie z Chrystusem i razem z nim stanąć przed Ojcem. Formowane
przez świadome i czynne uczestnictwo w eucharystycznej ofierze i
uczcie, niech stale się uczą coraz lepiej głosić Chrystusa w domu
i poza domem, w rodzinie, wśród rówieśników, żyjąc wiarą, która
działa przez miłość (Ga 5,6)370.
ZASADY OGÓLNE
390. Podczas Mszy z udziałem dzieci w szczególny sposób obowiązują
zasady czynnego i świadomego uczestnictwa371.
Każdą Mszę św. z udziałem dzieci należy uprzednio starannie przygotować.
Dotyczy to zarówno modlitw, śpiewów, czytań i wezwań modlitwy powszechnej,
jak i współsprawowania liturgii. Podczas tych nabożeństw dzieci
w jak największej liczbie powinny spełniać specjalne czynności,
a zatem:
a. Przygotowywać miejsce i ołtarz
b. Pełnić funkcję kantora,
c. Śpiewać w chórze, grać na instrumentach
muzycznych
d. Czytać lekcje
e. Odpowiadać podczas homilii
f. Wypowiadać wezwania modlitwy wiernych
g. Przynosić dary do ołtarza oraz
spełniać podobne czynności zgodnie ze zwyczajem innych narodów
391. Ze względów psychologicznych odradza się koncelebrowanie
Mszy dla dzieci. Kapłan celebrujący taką liturgię powinien starać
się szczególnie o wytworzenie atmosfery uroczystej, braterskiej
i refleksyjnej372.
Cel ten będzie osiągnięty poprzez:
a. Dbałość o prostotę, dostojeństwo
i piękno w gestach
b. Używanie takich wyrażeń w przemówieniach
do dzieci, które są łatwe do zrozumienia, a jednak nie są zbytnio
dziecinne
c. Pouczenia kapłana mają wprowadzać
dzieci do czynnego uczestnictwa w liturgii, a nie stawać się wykładem
czysto dydaktycznym.
d. Zwrócenie się do dzieci własnymi
słowami, np. zachęcając je do aktu pokutnego, do modlitwy nad darami
i modlitwy Pańskiej, do przekazania sobie znaku pokoju, do Komunii
św.
e. Podanie szczególnych motywów dziękczynienia
przed prefacją
f. Nie opuszczanie świętego milczenia
392. Ze względu na to, że Eucharystia jest dziełem całej
wspólnoty Kościoła we Mszach św. Z udziałem dzieci powinno uczestniczyć
przynajmniej kilku dorosłych. Ich obecność nie ma na celu nadzoru
dzieci ale współuczestnictwo modlitewne i pomoc dzieciom w miarę
potrzeby. Przepis dopuszczający by któryś z dorosłych skierował
do dzieci słowo po Ewangelii, za zgodą proboszcza lub rektora kościoła,
w przypadku gdy kapłanowi trudno jest dostosować się do mentalności
dziecka stracił obecnie rację bytu373.
393. W odniesieniu do miejsca, czasu i częstotliwości sprawowania
Eucharystii dla dzieci Dyrektorium podaje poniższe zasady:
a. Miejscem sprawowania Eucharystii
dla dzieci winna być zasadniczo świątynia. Jeśli miejsce sprawowania
liturgii w kościele nie byłoby odpowiednie w stosunku do liczby
uczestników liturgii i w którym dzieci nie mogłyby spełniać czynności
wymaganych przez liturgię żywą, dostosowaną do ich wieku "będzie
rzeczą wskazaną odprawiać Mszę św. dla dzieci niekiedy poza miejscem
świętym ale musi to być miejsce odpowiednio przystosowane i godne
tak wielkiego obrzędu"374.
b. Pora dnia do sprawowania Eucharystii
powinna bardziej odpowiadać warunkom ich życia, by były one jak
najbardziej otwarte na słuchanie słowa Bożego i sprawowanie Eucharystii375
c. Nie należy w ciągu tygodnia sprawować
Mszy dla dzieci zbyt często, np. codziennie (w internatach). Dzięki
temu będzie można ją lepiej przygotować i uniknie się niebezpieczeństwa
zniechęcenia376.
394. Dzieci powinny się nauczyć śpiewać i recytować Chwała,
Wierzę, Święty, Baranku Boży. W tym celu wolno używać "dobrych
przekładów popularnych z melodiami zatwierdzonymi przez kompetentną
władzę, choćby te przekłady nie zgadzały się we wszystkim z tekstami
liturgicznymi"377.
MSZA
ŚWIĘTA DLA DZIECI Z UDZIAŁEM TYLKO NIELICZNYCH DOROSŁYCH
395.
Wstępna część Mszy św. zmierza ku temu, by wierni tworzyli wspólnotę,
dobrze przygotowali się do słuchania słowa Bożego i na sprawowanie
Eucharystii. Takie nastawienie u dzieci wytworzyć można w razie
potrzeby unikając nadmiaru obrzędów:
a. Wolno niekiedy opuścić jeden czy
drugi element rytu wstępnego, a inny ewentualnie rozbudować.
b. Zawsze powinien być jeden element
rytu wstępnego zakończony kolektą
c. Każdy z elementów rytu wstępnego
powinien pojawić się w odpowiednim czasie i żaden nie powinien zostać
całkowicie pominięty.
396. Przy wyborze tekstów z Pisma św. należy posłużyć się
poniższymi zasadami:
a. Jeśli dwa lub trzy czytania przypadające
na określony dzień liturgiczny mogą być tylko z trudem zrozumiane
przez dzieci wolno wybrać jedno lub dwa z nich; nigdy nie powinno
zabraknąć czytania z Ewangelii.
b. Jeśli wszystkie czytania wyznaczone
na dany dzień wydają się być mało przystępne dla dzieci wolno wybrać
z lekcjonarza albo nawet bezpośrednio z Biblii czytania lub jedno
czytanie odpowiednio do charakteru okresu liturgicznego. W przypadku
konieczności opuszczenia jednego czy dwóch wersetów biblijnych należy
zrobić to ostrożnie, by nie było to ze szkodą dla treści, stylu
i ducha tekstu.
c. W dobieraniu tekstów nie należy
wybierać fragmentów najkrótszych ale najłatwiejszych do zrozumienia.
Należy się tu posłużyć nie parafrazami tekstów biblijnych ale zatwierdzonymi
przekładami używanymi w katechezie dla dzieci.
397. Śpiew przed Ewangelią i psalmy mogą być wykonane w jeden
z poniższych sposobów. W śpiewie tym powinny zawsze brać udział
dzieci:
a. Pomiędzy czytaniami śpiewa się
wersety psalmów, które powinny być starannie dobrane do umysłowości
dzieci
b. Pomiędzy czytaniami śpiewana jest
albo Alleluja z prostym wersetem albo pieśń w formie psalmicznej
c. W miejsce śpiewu można wprowadzić
chwilę ciszy na medytację
d. Jeśli wybiera się tylko jedno
czytanie śpiew może odbyć się po homilii
398. Należy korzystać z wszelkich środków pomagających dzieciom
zrozumieć teksty biblijne. Do takich środków należy zwłaszcza komentarz
liturgiczny przed czytaniami. Wprowadzenie to:
a. Ma pobudzać dzieci do uważnego
i owocnego słuchania - przez wyjaśnienie kontekstu czy też wprowadzenie
do samego tekstu
b. We Mszy o świętym może opowiedzieć
coś z jego życia dla zinterpretowania i zilustrowania tego, co się
czyta z Pisma świętego
399. Przystosowania dotyczące funkcji liturgicznych podczas
liturgii słowa:
a. Jeśli tekst czytania podsuwa takie
rozwiązanie może być pożyteczne odczytanie go przez dzieci dzieląc
między siebie role jak przy czytaniu Męki Pańskiej w Wielkim Tygodniu
b. Homilia może niekiedy - jeśli
jest to wskazane - przybrać formę dialogu. W innym przypadku dzieci
powinny słuchać homilii w milczeniu
c. Jeśli liturgia danego dnia przewiduje
wyznanie wiary można posłużyć się Symbolem Apostolskim, który należy
do wychowania katechizmowego dzieci.
400. Kapłan może z Mszału wybrać teksty modlitw przewodniczącego
bardziej przystosowane do dzieci albo takiego dostosowania dokonać
samodzielnie przy uwzględnieniu okresu liturgicznego. Celem tych
adaptacji jest osiągnięcie większego zjednoczenia z dziećmi w modlitwie
przewodniczącego. Przy tych przystosowaniach powinien zachować cel
i istotę tych modlitw, unikać form obcych formie literackiej modlitw
przewodniczącego, jak upomnień moralnych i zbyt dziecinnego sposobu
mówienia.
401. Modlitwy eucharystyczne przeznaczone dla dzieci mają
je przygotować do owocnego udziału w Mszach dla dorosłych. Wypływają
stąd następujące zasady:
a. nigdy nie należy zmieniać i przystosowywać
pozdrowienia kapłana, modlitwy Pańskiej, formuły trynitarnej na
końcu błogosławieństwa378.
b. bez zmiany pozostał dialog przed
prefacją i śpiew "Święty".
c. Słowa przeistoczenia w każdej
Modlitwie eucharystycznej brzmią tak samo379.
d. Teksty tych modlitw zawierają
z nielicznymi wyjątkami wszystkie elementy składowe modlitw eucharystycznych
w języku prostym i dostosowanym do dzieci przy unikaniu niebezpieczeństwa
infantylizmu, co naruszałoby godność Ofiary eucharystycznej
e. W modlitwach eucharystycznych
z udziałem dzieci zwiększono ilość aklamacji ponieważ uczestnictwo
dzieci musi być czynne. Wprowadzenie nowych aklamacji "nie
jest trudne, jeżeli podaje je kantor, albo przygotowane dziecko,
a wszyscy powtarzają". Nie należy jednak zapominać, że modlitwa
eucharystyczna musi zachować charakter modlitwy przewodniczącego
f. Duszpasterz powinien wybrać jedną
z trzech modlitw eucharystycznych dostosowując w zależności od wieku
i stopnia przygotowania dzieci. Użycie tych modlitw powinno być
ograniczone do mszy dla dzieci.
402. W czasie podchodzenia dzieci do Komunii jeśli jest to
możliwe należy śpiewać pieśni dostosowane dla dzieci
403. We mszach z udziałem dzieci szczególnie duże znaczenie
ma pouczenie przed końcowym błogosławieństwem. Wynika to z przesłanek
psychologicznych: dzieci potrzebują pewnego powtórzenia i zastosowania
tego, co słyszały. Trzeba to zrobić w krótkich słowach ukazując
związek między liturgia a życiem.
MSZA
DLA DOROSŁYCH Z UDZIAŁEM DZIECI
404.
Dyrektorium wyróżnia Msze św. dla dorosłych z udziałem dzieci i
Mszę św. dla dzieci z udziałem tylko nielicznych dorosłych. Uczestnictwo
dzieci we Mszy św. z rodzicami i innymi członkami rodziny bardzo
sprzyja pielęgnowaniu ducha chrześcijańskiego w rodzinach. Pewne
adaptacje są możliwe już w mszach świętych dla dorosłych z udziałem
dzieci.
405. Maleńkie dzieci, które jeszcze nie mogą lub nie chcą
uczestniczyć we Mszy św. można przyprowadzić na zakończenie Mszy
św. aby otrzymały błogosławieństwo. Podczas Mszy św. przebywają
one w osobnym pomieszczeniu pod opieką osób starszych, np. pomocnic
parafialnych.
406. Dla starszych dzieci można od czasu do czasu odprawić
liturgię słowa w osobnym pomieszczeniu. Przed rozpoczęciem modlitwy
eucharystycznej dzieci te wprowadza się do miejsca, w którym dorośli
sprawowali równocześnie własną liturgię słowa.
407. Co jakiś czas trzeba uwzględnić obecność dzieci (np.
zwracając się specjalnie do nich w pouczeniach na początku i końcu
Mszy św. oraz w jakiejś części homilii), by nie poczuły się zlekceważone
z tego względu, że nie są jeszcze zdolne do uczestnictwa i zrozumienia
tego, co się podczas obrzędów odbywa i głosi. Jeśli dzieci jest
więcej homilię należy skierować do dzieci - tak jednak, by i dorośli
mogli z niej odnieść pożytek. Za zezwoleniem biskupa do Mszy takiej
można wprowadzić specjalne przystosowania, jak we Mszy św. dla dzieci
z udziałem tylko nielicznych dorosłych
408. Podczas tych Mszy świętych można powierzać dzieciom
pewne funkcje, np. mogą przynosić dary wykonywać jeden czy drugi
śpiew mszalny.
Kult
Eucharystii poza Mszą świętą
409.
Pierwszorzędnym i pierwotnym celem przechowywania w Kościele świętych
postaci poza Mszą św. jest administrowanie Wiatyku. Drugorzędnymi
celami zaś są udzielanie Komunii poza Mszą św. oraz adoracja Pana
naszego Jezusa Chrustysa ukrytego pod tymi postaciami380.
410. Zarówno publiczne, jak i prywatne nabożeństwa eucharystyczne
są usilnie zalecane przez Kościół, ponieważ Ofiara eucharystyczna
jest źródłem i szczytem życia chrześcijańskiego. "Uwzględniając
okresy liturgiczne nabożeństwa te należy tak uporządkować, aby zgadzały
się z liturgią, z niej poniekąd wypływały i do niej wiernych prowadziły,
ponieważ ona ze swej natury znacznie je przewyższa"381.
Procesje eucharystyczne
411. Procesje eucharystyczne są publicznym śwadectwem wiary
i pobożności względem tego sakramentu. Dzieje się tak zwłaszcza
w uroczystość Najświętszego Ciała i Krwi Pańskiej (Boże Ciało)382.
Porządek procesji eucharystycznej powinien być następujący383:
a. minstrant krzyża pomiędzy ministrantami
światła,
b. przedstawiciele stowarzyszeń religijnych,
sodalicji niosący swoje znaki i symbole (najpierw sztandary, następnie
feretrony),
c. służba liturgiczna,
d. zakonnicy i zakonnice,
e. kapłani,
f. dziewczynki sypiące kwiatki (dopuszczalne
jest także inne ich miejsce odpowiadające lokalnym zwyczajom384;
to inne miejsce jednak nie powinno zacierać znaku jakim jest sypanie
kwiatków przed Najświętszym Sakramentem),
g. nawikulariusz (w razie potrzeby,
np. dłuższa procesja można wyznaczyć jeszcze pomocnika nawikulariusza),
ceremoniarz oraz ministrant księgi i mikrofonu (dwaj ostatni gdy
są potrzebni podczas modlitw przy czterech ołtarzach w uroczystość
Bożego Ciała, w innym przypadku idą z pozostałymi członkami służby
liturgicznej),
h. dwóch turyferariuszy, którzy niosą
turyfery od strony wewnętrznej, przed Najświętszym Sakramentem,
sami idą nieco z boku, w trakcie procesji w razie potrzeby dokonują
nasypania kadzidła
i. celebrans niosący Najświętszy
Sakrament w monstrancji (w zależności od lokalnych zwyczajów może
iść pod baldachimem).
j. w pobliżu baldachimu, po obu jego
stronach ministranci mogą nieść pochodnie.
k. jeśli jest taki lokalny zwyczaj
- przy baldachimie, na zewnątrz mogą iść przedstawiciele wojska,
policji, straży pożarnej czy innych umundurowanych służb
l. za celebransem idą wierni, którzy
mogą nieść zapalone świece.
Wystawienie Najświętszego Sakramentu
412. Wystawienie Najświętszego Sakramentu czy to w puszce
czy w monstrancji, skupia umysł wiernych do uznania w niej przedziwnej
obecności Chrystusa i zachęca do wspólnoty serca w Nim i dlatego
rozwija najlepiej należny mu kult w duchu i prawdzie385.
413. Przed wystawieniem Najświętszego Sakramentu należy przygotować:
a. na albo w pobliżu ołtarza: monstrancję
i korporał, cztery albo sześć świec, rytuał, welon, klęcznik albo
inne miejsce, w razie potrzeby także kwiaty.
b. W zakrystii: kadzielnicę i łódkę
z kadzidłem
c. Szaty dla celebransa: albę, pasek,
stułę, kapę
414. Wystawienie Najświętszego Sakramentu powinno wyglądać
w następujący sposób386:
a. Po modlitwie po Komunii i ewentualnie
po ogłoszeniach - jeśli wystawienia ma miejsce po Eucharystii albo
po dojściu do ołtarza i po wykonaniu stosownego znaku czci - jeśli
wystawienie stanowi osobny obrzęd, kapłan (diakon) podchodzi do
tabernakulum, otwiera je, przyklęka, następnie bierze kustodię z
Hostią, zanosi na ołtarz, wkłada lunulę do monstrancji. Następnie
umieszcza monstrancję na środku ołtarza lub na uprzednio przygotowanym
tronie na korporale.
b. Celebrans wstaje, dokonuje zasypania
kadzidła, klęka, otrzymuje kadzielnicę od posługującego ministranta
(od diakona) i okadza Najświętszy Sakrament po czym oddaje kadzielnicę
ministrantowi (diakonowi)
415. Podczas celebrowania wystawienia Najświętszego Sakramentu
należy przestrzegać następujących zasad387:
a. Wypada, aby wystawienie uroczyste
i trwające dłuższy czas miało miejsce na końcu Eucharystii, na której
konsekrowałoby się Hostię wystawianą do adoracji
b. W szacie zewnętrznej wystawienia
trzeba unikać wszystkiego, co w jakiś sposób mogłoby zaciemnić pragnienie
Chrystusa, który Najświętszą Eucharystię ustanowił w tym przede
wszystkim celu, aby służyła nam jako pokarm, lekarstwo i wzmocnienie
c. Zabronione jest odprawianie Mszy
św. podczas trwania wystawienia Najświętszego Sakramentu
d. Jeśli wystawienie jest krótkie,
puszkę lub monstrancję stawia się na mensie ołtarza, jeśli dłuższe
- można przygotować tron na widocznym miejscu
e. Podczas wystawienia może być czytane
Pismo św. albo krótkie ekshortacje, które prowadzą do głębszego
zrozumienia tajemnicy eucharystycznej; można stosować śpiewy stanowiące
odpowiedź na słowo Boże, pożyteczne jest zachowywać w odpowiednich
momentach święte milczenie. W czasie adoracji można także odmawiać
różaniec, ponieważ w Eucharystii rozważane są tajemnice zbawienia,
a Maryja towarzyszyła Chrystusowi w jego dziele zbawczym388
416. Na końcu wystawienia udziela się błogosławieństwa Najświętszym
Sakramentem. Zabronione jest wystawienie, którego dokonywałoby się
jedynie dla udzielania błogosławieństwa; nawet krótkie wystawienia
Najświętszego Sakramentu, powinny być tak zorganizowane, ażeby na
nich przewidziano odpowiedni czas czytanie słowa Bożego, śpiewy,
modlitwy głośne oraz modlitwy w milczeniu389
a. Błogosławieństwo to powinno być
poprzedzone śpiewem Przed tak wielkim albo innym śpiewem eucharystycznym
za zgodą Konferencji Episkopatu.
b. Podczas tego śpiewu ma miejsce
okadzenie Najświętszego Sakramentu w takim samym porządku jak opisano
wyżej
c. Po zakończeniu okadzenia i śpiewu
celebrans wstaje, mówi Módlmy się i odmawia modlitwę z rytuału.
d. Następnie otrzymuje welon, podchodzi
do ołtarza, przyklęka, bierze monstrancję i błogosławi zgromadzony
lud
e. W czasie błogosławieństwa Najświętszym
Sakramentem ministranci klęcząc na środku przed ołtarzem mogą okadzić
Najświętszy Sakrament,
f. W czasie błogosławieństwa stosownie
do lokalnego zwyczaju ministranci albo ceremoniarz mogą także dać
trzykrotny znak dzwonkiem390.
g. Po błogosławieństwie celebrans
przyklęka po położeniu monstrancji na ołtarzu bokiem do ludu, następnie
zdejmuje welon i oddaje go ministrantowi
h. Następnie celebrans wyjmuje lunulę
z Hostią z monstrancji, wkłada do kustodii, zanosi kustodię do tabernakulum,
i. Przed zamknięciem tabernakulum
celebrans przyklęka, a wraz z nim posługujący i wszyscy wychodzą
do zakrystii, pierwszy idzie turyferariusz.
|
