| |
IV.
FORMACJA LITURGICZNA
Ks.
Zdzisław Janiec
Język w liturgii czy "język liturgiczny"?
Wstęp
Niniejsza refleksja ma za zadanie odpowiedzieć na pytanie: czy język
w liturgii, czy "język liturgiczny"?. By na nie odpowiedzieć,
zagadnienie przedstawię w dwóch punktach:
1. Czym jest "język liturgiczny"?
2. Liturgia komunikuje o Bogu językiem werbalnym i niewerbalnym
W zakończeniu zaprezentuję postulaty i sugestie dotyczące "języka
liturgicznego".
I.
Język liturgiczny
1.
Zainteresowanie "językiem liturgicznym"
Język 1 w liturgii stał
się w naszych czasach przedmiotem dużego zainteresowania 2.
Nastąpiło to dzięki wielu czynnikom. Wśród nich wymienić należy:
a) Rozwój nauki o komunikowaniu (komunikacji). Nie jest przypadkiem,
że dzisiejsze czasy są nazywane epoką komunikacji 3.
b) Problemy związane z tłumaczeniem tekstów liturgicznych na inne
języki.
c) Zjawisko adaptacji, inkulturacji oraz struktury celebracji komunikatywno-ekspresyjnej.
d) Refleksja nad nowymi dyscyplinami naukowymi (filozofia języka,
lingwistyka, semiotyka, socjolingwistyka itd.).
Zjawiska te pociągnęły za sobą głębsze i bardziej poszerzone traktowanie
języka kultycznego, a w szczególności liturgicznego 4.
Należy z uwagą podkreślić, iż chodzi nie tyle o język w liturgii,
lecz o "język liturgiczny".
"Język liturgiczny" posiada różne rodzaje (sposoby) mowysłowa:
a. Słowo: zwiastujące - teksty biblijne, homilia.
b. Słowo modlitewne - wspólne modlitwy, modlitwy przewodniczącego
liturgii.
c. Słowo dialogiczne - pozdrowienie, życzenie, błogosławieństwo.
d. Słowo aklamacyjne - amen, aklamacje anamnetyczne i inne 5.
Przez "język liturgiczny" rozumie się (ogólnie) określony
system znaków, które pozwalają wchodzić w komunikację, tworzą komunię
(wspólnotę) i są w służbie ekspresji wiary 6.
2. "Język liturgiczny" jako ekspresja werbalna i gestualna
Do systemu znaków należy język mówiony (mowa, ekspresja werbalna),
a także mowa ciała: mimika, ryty, gesty (ekspresja gestualna), postawy,
ruch (kod kinetyczny); dotyk, bliskość (kod proksematyczny); symbole
w szerokim ujęciu; szaty, kolory i przedmioty liturgiczne (ekspresja
symboliczna,); osoby; czas; śpiew i muzyka (kod muzyczny), milczenie;
przestrzeń i jej ukształtowanie, obrazy, droga w przestrzeni i przez
przestrzeń (kod hodologiczny).
"Język liturgiczny" nie dotyczy zatem tylko wyrażeń werbalnych,
lecz kryje w sobie również inne formy wyrazu pozawerbalnego. Język
polski nie posiada odpowiedniego terminu na określenie tych środków
wyrazu, jak tylko "język". Na przykład język włoski posługuje
się terminem "linguaggio", który jest szerszym znaczeniem
aniżeli "lingua" (język) i w ten sposób pod pojęciem "linguaggio"
zawarte są równocześnie wyrażenia werbalne jak i niewerbalne. Stąd
język werbalny i niewerbalny w liturgii 7.
Dzięki tym systemom znakowym liturgia staje się rytem komunikatywnym
(kommunikative Handlung - wyrażenie P. Hlinermanna), procesem znaków,
działaniem "mowy" (Sprachhandlung), poprzez który uobecnia
i wyraża się misterium chrześcijańskie, tj. uświęcenie człowieka
i uwielbienie Boga, stanowiące samą naturę liturgii 8.
Z niej wypływają charakterystyczne cechy języka liturgicznego.
3. Specyficzne cechy "języka liturgicznego"
Zanim ukażę specyficzne cechy "języka liturgicznego",
należy podkreślić, że od strony genezy język liturgiczny jest w
pewnym sensie częścią interjęzyka kultycznego z uwzględnieniem absolutnej
oryginalności chrześcijaństwa. W liturgii, która ma swe źródło w
Bogu-Trójcy (KKK 1077) język jest działaniem, czynem Boga dla swego
ludu. Trzeba w konsekwencji mówić o języku objawiającym, proklamującym,
konstatującym, tworzącym, przemieniającym. Podobnie jak słowo, język
liturgiczny nie jest tylko informacją, tym więcej formułowaniem
teorii, hipotez, słowną wypowiedzią, lecz formą akcji, czynu (słowo
- czyn, gr. ergon, speech acts - J. R. Searle, Tatwort), realizuje
to, o czym mówi, significando causat, posiada operatywność, nie
jest prostym słownym komentarzem działania, nie jest czymś z zewnątrz,
słowo samo jest działaniem. Odnosi się to szczególnie do formuł
sakramentalnych.
"Język liturgiczny" jest także "mową" człowieka
wierzącego, wypowiada jego wiarę (język ekspresji) i doświadczenie
Boga jako odpowiedź na pierwsze słowo Boga. Poprzez język liturgiczny
wspólnota odpowiada Bogu na Jego działanie przez Jezusa Chrystusa
w Duchu Świętym 9.
Do specyficznych cech "języka liturgicznego" należą :
a) W języku liturgicznym najbardziej istotnym zaimkiem jest "my".
Jest to słowo Kościoła, tak bowiem są formułowane modlitwy Ciała
Mistycznego.
b) Zaimek "Ty" "język liturgiczny" kieruje do
Kogoś uznanego za interlokutora, do Boga samego, ze świadomością,
iż jest On Rzeczywistością Nieogarnioną.
c) "Język liturgiczny" jest symboliczny i metaforyczny,
poetycki, przesycony Biblią.
d) Język ten posiada strukturę dialogu, jest wokacjonalny, a więc
odnoszący się do Boga.
e) "Język liturgiczny" jest proklamujący, a nie dyskursywny.
f) "Język liturgiczny" jest "światem" wiary,
to znaczy umożliwia spotkania między Bogiem i człowiekiem. Ta istotna
cecha stanowi także podstawowe kryterium legitymizacji form języka
w liturgii 10.
Zatem, uwzględniając definicję języka liturgicznego, jego specyficzne
cechy oraz posługiwanie się ekspresją werbalną i gestualną, można
powiedzieć, że cała liturgia komunikuje o Bogu językiem werbalnym
i ikonicznym (niewerbalnym).
II.
Liturgia komunikuje o Bogu językiem werbalnym i niewerbalnym
1.
Liturgia komunikuje o Bogu 11
a) "Quid" liturgii? - (co przekazuje liturgia?) 12
By zrozumieć "quid" liturgii, najgłębszą jej treść, trzeba
rozpatrywać zagadnienie w warstwie chrystologicznej: liturgia jest
czynnością Chrystusa, On jest podmiotem działającym i treścią każdej
celebracji. Liturgia zatem mówi nam o Bogu przez Chrystusa.
b) "Quis" liturgii - (kto mówi w liturgii ?) 13
- Chrystus. To On jest celebransem i protagonistą. Do Chrystusa
trzeba zawsze nawiązywać, gdyż Słowo Wcielone mówi o Ojcu.
- Kościół. Kościół jest ciałem i oblubienicą Chrystusa. Jako ciało
jest z Nim jedno; jako oblubienica stoi przed Nim, przyjmuje i odpowiada
Mu.
- Zgromadzenie. Chrystus i Kościół mają swój najbardziej ekspresywny
i widzialny znak w celebrującym zgromadzeniu liturgicznym. Zatem
synaxa "mówi" i komunikuje o Bogu, kontemplując oblicze
Chrystusa i Kościoła.
- Przewodniczący liturgii. To on skupia w sobie znaczenie "szafarza",
a więc sługi. Jego komunikowanie odzwierciedla wiarę Kościoła.
c) "Quibus auxiliis" liturgii - (za pomocą czego liturgia
przekazuje?) 14
Liturgia jest mądrym dozownikiem elementów, które winny być na usługach
piękna i wielkości tajemnicy celebrowanej tajemnicy. Wymienię niektóre
z nich, by ukazać ich piękno, bogactwo i różnorodność 15.
a) Oprócz gestów (postawa stojąca, siedząca, klęcząca, żegnanie
się znakiem krzyża, przekazanie znaku pokoju) znaczące są:
b) Słowa, czyli: modlitwy przewodniczenia, proklamowanie Słowa,
homilia, pozŹdroŹwienia, upomnienia i zachęty błogosławieństwa,
c) Przedmioty liturgiczne: ołtarz, ambona, elementy liturgiczne,
naczynia, szaty liturgiczne, świece, kwiaty,
d) Środowisko liturgiczne: prezbiterium, nawa, miejsce przewodniczenia,
e) Sztuka liturgiczna,
f) Muzyka liturgiczna: śpiew części stałych, śpiewy części własnych,
śpiew liturgiczny, religijny i sakralny.
Te wszystkie elementy stanowią alfabet komunikowania liturgicznego
16. Skoro liturgia kryje
w sobie elementy boskie i ludzkie, niewidzialne i widzialne (por.
KL 2), musi zatem posługiwać się językiem werbalnym, jak i niewerbalnym
17.
Każda celebracja liturgiczna ujawnia się jako czynność złożona,
w której występuje słowo, dialog, śpiew, wykonywane są pewne gesty,
postawy, posługuje się znakami, symbolami, przestrzenią i czasem.
To wszystko sprawia, że liturgia przybiera formę komunikacji, która
jest właściwa danemu obrzędowi 18. A więc
w liturgii i poprzez nią działa i mówi Bóg, a liturgia komunikuje
o Bogu, posługując się językiem werbalnym (słownym) i niewerbalnym
(poza słownym).
2. Język werbalny (słowny)
Język werbalny w liturgii koncentruje się wokół następujących ośrodków
19:
a) Głos. Trzeba unikać sprawiania wrażenia agresywności (posługiwanie
się np. wysokim tonem), albo przeciwnie: wrażenia niepewności (niski
ton). Ażeby jak najlepiej posługiwać się głosem dla dobrego komunikowania,
powinien być on wystarczająco wysoki, by wskazywać pewność 20.
b) Język. Oprócz zwracania uwagi na unikanie obcych pojęć i cytatów,
dobrze jest unikać faszerowania mowy uczonymi cytatami teologii
biblijnej. Również używane przez specjalistów pojęcia powinny być
eliminowane 21.
c) Rytm. W nerwowych sytuacjach (bo np. nie przygotowało się homilii)
ma się skłonność do przyspieszania rytmu. Natomiast dobrze pamiętać,
że maksymalne rozumienie wynosi 150 słów na minutę oraz że ważne
są pauzy w mówieniu dla podkreślenia ważnych pojęć 22.
3.
Język niewerbalny (pozasłowny)
Ten
rodzaj języka liturgicznego skupia się wokół:
a) Spojrzenia. Często homilie przechodzą nad naszymi głowami nie
tylko z powodu tego, co zostało powiedziane, ale także dlatego,
że spojrzenie kieruje się ku malowanym sklepieniom. Spoglądanie
w dół (ponieważ np. czyta się homilię) albo gubienie wzroku w górze
nie pomaga w nawiązaniu kontaktu z tymi, których mamy przed sobą.
Powinno się nawiązywać kontakt ze wszystkimi, dlatego trzeba patrzeć
na całe zgromadzenie, a nie tylko na jakąś jego część 23.
b) Wyrazu twarzy. Jest to bardzo ważny temat, jeżeli chodzi np.
o celebrowanie pojednania, które często odbywa się twarzą w twarz.
Jakby nie było, należy unikać dwóch postaw: nadmiernej radości i
sarkazmu 24.
c) Gestów i posługiwania się ciałem. W celebracji liturgicznej bardzo
ważne jest posługiwanie się ciałem. Przede wszystkim dlatego, że
księgi liturgiczne zalecają pewne postawy, jak wznoszenie rąk lub
rozkładanie ich w formie krzyża, nakładanie rąk nad penitentem podczas
formuły rozgrzeszenia itd. Jak najlepsze wykorzystanie tych zaleceń
pomaga pobudzać do uczestniczenia, podpowiadać empatię zgromadzenia
do celebrującego 25.
Zakończenie
Postulaty
i sugestie dotyczące "języka liturgicznego"
Z dotychczasowych refleksji wynika, że liturgia ma swój specyficzny
język ("język liturgiczny"), którym się posługuje. W związku
z tym rodzą się konkretne postulaty i sugestie, do których należą:
1. Uczestnicy liturgii mają obowiązek poznać "język liturgiczny",
tj. jego ekspresję werbalną i gestualną, odpowiednio do wykonywanej
funkcji i uczynić go swoim własnym 26.
2. Zaangażowani w liturgię mają za zadanie nauczyć się tego języka
27. Nie wystarczy przy
tym umieć mówić, trzeba nadto chcieć mówić, mieć co mówić i widzieć
sens mówienia. Wszystkie te wymogi możliwe są do zrealizowania w
obrębie wiary. Bez niej nie ma liturgii. Tam, gdzie zanika wiara,
liturgia zamienia się w nędzne widowisko 28.
3. Uczenie się tego języka odbywa się na różne sposoby 29.
a. Między innymi obcowanie z ludźmi wierzącymi, wspólne uczestnictwo
w liturgii jest najlepszą drogą do nauczenia się języka liturgii.
b. Również w procesie uczenia się "języka liturgicznego"
przez liturgię dużą rolę odgrywa celebrans 30.
Jest on ekranem, z którego wierni odczytują pouczenie o prawdzie
tego, co widzą. Jeśli przewodniczący sprawuje liturgię z wiarą i
pobożnością, uważnie i estetycznie, wtedy sam staje się epifanią
tego, co czyni. Gdy natomiast wykonuje ją z lekceważeniem, bez przygotowania
i niedbale, wówczas ekran zamienia w brudną zasłonę 31.
|
